Μαρία Δούση Πολλές φράσεις που χρησιμοποιούμε ακόμη έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα.
Για παράδειγμα:
Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος: Ο άνθρωπος είναι το κριτήριο όλων των πραγμάτων.
Αναλυτικά
Υπάρχουν φράσεις που δεν ανήκουν στο παρελθόν, αλλά το διαπερνούν. Μία από αυτές είναι το περίφημο απόφθεγμα του Πρωταγόρα:
«Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος».
Λίγες λέξεις, μια εκρηκτική ιδέα, και μια φιλοσοφική τομή που συνεχίζει να μας προκαλεί αιώνες μετά.
Δεν πρόκειται για ρητό εύκολο ή καθησυχαστικό. Αντιθέτως, είναι μια φράση που ταράζει τις βεβαιότητες, αμφισβητεί την αυθεντία και μετακινεί το κέντρο βάρους της γνώσης από το «εκεί έξω» στο βίωμα του ανθρώπου.
Τι σημαίνει πραγματικά η φράση
Ο Πρωταγόρας δεν λέει απλώς ότι «ο άνθρωπος είναι σημαντικός». Λέει κάτι πολύ πιο ριζοσπαστικό:
ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων – αυτών που υπάρχουν ως προς το πώς υπάρχουν και αυτών που δεν υπάρχουν ως προς το πώς δεν υπάρχουν.
Με άλλα λόγια, η αλήθεια, η γνώση, η αξία των πραγμάτων δεν είναι απόλυτες, ανεξάρτητες από τον άνθρωπο. Διαμορφώνονται μέσα από την ανθρώπινη αντίληψη, εμπειρία και κρίση.
Η φράση του Πρωταγόρα κατηγορήθηκε ήδη από την αρχαιότητα ως επικίνδυνη. Ο Πλάτων τη θεώρησε απειλή για την αντικειμενική αλήθεια, ο Αριστοτέλης προσπάθησε να τη μετριάσει, ενώ μεταγενέστεροι τη διάβασαν ως πρόδρομο του σχετικισμού.
Όμως ο Πρωταγόρας δεν ισχυρίζεται ότι «όλα είναι ίσα» ή ότι «όλα επιτρέπονται».
Λέει κάτι πιο λεπτό: ότι κάθε γνώση περνά μέσα από τον άνθρωπο. Άρα, η ευθύνη της κρίσης δεν μπορεί να μετατεθεί σε θεούς, νόμους της φύσης ή αυθεντίες.
Ο άνθρωπος στο κέντρο – όχι ως θεός, αλλά ως μέτρο
Συχνά το απόφθεγμα παρεξηγείται ως αλαζονική δήλωση: «ο άνθρωπος είναι το παν». Όμως ο Πρωταγόρας δεν θεοποιεί τον άνθρωπο· τον εκθέτει.
Αν ο άνθρωπος είναι το μέτρο, τότε:
φέρει ευθύνη για τις κρίσεις του,
δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από απόλυτες αλήθειες,
οφείλει να ακούει τον άλλον, γιατί και εκείνος είναι «μέτρο».
Η φράση δεν οδηγεί στον εγωκεντρισμό, αλλά στον διάλογο.
Από τη φιλοσοφία στη δημοκρατία
Δεν είναι τυχαίο ότι η σκέψη του Πρωταγόρα άνθισε στην Αθήνα της δημοκρατίας.
Εκεί όπου:
οι νόμοι δεν θεωρούνταν θεόσταλτοι,
οι αποφάσεις λαμβάνονταν με λόγο και αντίλογο,
η πειθώ αντικαθιστούσε τη βία.
Αν ο άνθρωπος είναι το μέτρο, τότε κανείς δεν κατέχει το μονοπώλιο της αλήθειας. Και αυτό είναι το θεμέλιο κάθε δημοκρατικής κοινωνίας.
Γιατί μας αφορά σήμερα
Σε μια εποχή αλγορίθμων, «αντικειμενικών δεδομένων» και τεχνοκρατικής βεβαιότητας, η φράση του Πρωταγόρα επιστρέφει σχεδόν προκλητικά.
Μας θυμίζει ότι:
τα δεδομένα ερμηνεύονται,
οι πολιτικές κρίνονται από τις ανθρώπινες συνέπειές τους,
η πρόοδος χωρίς ανθρώπινο μέτρο γίνεται απάνθρωπη.
Όταν ξεχνάμε τον άνθρωπο ως μέτρο, τότε το μέτρο γίνεται η αγορά, ο δείκτης, ο αριθμός. Και εκεί αρχίζει η εκτροπή.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
