Ο χρόνος που αφιερώνει ένας/μία διευθυντής/ντρια σχολείου σε μια διοικητική καταχώριση είναι χρόνος που δεν μπορεί, την ίδια στιγμή, να διαθέσει σε έναν/μια μαθητή/τρια που δυσκολεύεται, σε έναν εκπαιδευτικό που ζητά στήριξη ή σε μια οικογένεια που χρειάζεται ουσιαστική επικοινωνία. Αυτή η απλή διαπίστωση περιγράφει ένα σοβαρό πρόβλημα του δημόσιου σχολείου: η διαρκής συσσώρευση διοικητικών υποχρεώσεων περιορίζει τον χρόνο και την ενέργεια για την ίδια την παιδαγωγική του λειτουργία.
Το καθηκοντολόγιο του 2002 της υπουργικής απόφασης Φ.353.1/324/105657/Δ1 στο ΦΕΚ Β΄ 1340/16.10.2002, αποτυπώνει με σαφήνεια τον διπλό ρόλο του/της διευθυντή/ντριας. Στο άρθρο 27 τον/την ορίζει ως διοικητικό και επιστημονικό παιδαγωγικό υπεύθυνο. Του/της αναθέτει να στηρίζει τους εκπαιδευτικούς, ιδιαίτερα τους νεότερους, να ενθαρρύνει πρωτοβουλίες, να ενισχύει τη συνοχή του Συλλόγου Διδασκόντων και να εργάζεται για ένα δημοκρατικό σχολείο, ανοικτό στην κοινωνία. Στα επόμενα άρθρα αναδεικνύονται η συνεργασία με τους γονείς και η ευθύνη για θετικό σχολικό κλίμα.
Από τότε έχουν περάσει είκοσι τέσσερα χρόνια. Το πλαίσιο έχει τροποποιηθεί και συμπληρωθεί, ενώ νεότεροι νόμοι, αποφάσεις και εγκύκλιοι έχουν προσθέσει αρμοδιότητες. Ενδεικτικά, η Υ.Α. 108906/ΓΔ4/2021 προβλέπει διαδικασίες συλλογικού προγραμματισμού, εσωτερικής αξιολόγησης και υποβολής εκθέσεων στην εφαρμογή του ΙΕΠ. Ο ν. 5029/2023 και οι εφαρμοστικές οδηγίες του εισήγαγαν συγκεκριμένες ευθύνες υποδοχής και διαχείρισης ψηφιακών αναφορών ενδοσχολικής βίας. Επομένως, το σημερινό βάρος της σχολικής διεύθυνσης δεν αποτυπώνεται μόνο στις αλλαγές του αρχικού καθηκοντολογίου. Βρίσκεται και στις διαρκείς απαιτήσεις που συσσωρεύονται γύρω του, χωρίς να εξετάζεται επαρκώς ποιος θα τις αναλάβει και ποιο άλλο έργο θα περιοριστεί για να εκτελεστούν.
Στο μεταξύ έχει αλλάξει και το ίδιο το σχολείο. Οι οικονομικές πιέσεις στις οικογένειες, οι κοινωνικές ανισότητες, η μεγαλύτερη γλωσσική και πολιτισμική ποικιλομορφία και η διαρκής παρουσία των κοινωνικών δικτύων επηρεάζουν τη ζωή μαθητών/τριών, γονέων και εκπαιδευτικών. Το σχολείο καλείται να ανταποκριθεί σε διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες, να στηρίξει παιδιά που βιώνουν ανασφάλεια ή αποκλεισμό και να οικοδομήσει συνεργασία με οικογένειες που αντιμετωπίζουν τις δικές τους δυσκολίες. Αυτές οι συνθήκες απαιτούν περισσότερη παιδαγωγική φροντίδα και σταθερή πρόσβαση σε εξειδικευμένη υποστήριξη.
Παράλληλα, οι διευθυντές/ντριες και οι εκπαιδευτικοί επιφορτίζονται με εργασίες διοικητικής διεκπεραίωσης, οικονομικής διαχείρισης και συντονισμού τεχνικών παρεμβάσεων, για τις οποίες χρειάζονται κατάλληλη προετοιμασία και υπηρεσιακή στήριξη. Όταν η υποστήριξη αυτή δεν επαρκεί, καλούνται στην πράξη να καλύψουν κενά άλλων υπηρεσιών. Η παιδαγωγική ευθύνη απέναντι σε ένα παιδί δεν μπορεί να σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει να υποκαθιστά και τον κοινωνικό λειτουργό, τον ψυχολόγο ή τον νομικό. Η συνεργασία με αυτούς τους επαγγελματίες χρειάζεται να αποτελεί σταθερή δυνατότητα του σχολείου.
Η διαχείριση προσωπικού, οι άδειες, οι εγγραφές και μετεγγραφές, τα στοιχεία φοίτησης, οι εξετάσεις και οι υπηρεσιακές αναφορές συνυπάρχουν με την καθημερινή αναμόρφωση του προγράμματος, τις ανάγκες των κτιρίων και τα έκτακτα περιστατικά. Οι υποχρεώσεις προγραμματισμού, αξιολόγησης και τεκμηρίωσης προσθέτουν τη δική τους εργασία. Ο διευθυντής/ντρια και οι υποδιευθυντές/ντριες καλούνται να ανταποκριθούν σε όλα αυτά, διατηρώντας παράλληλα διδακτικά καθήκοντα και την ευθύνη της καθημερινής σχολικής ζωής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η διαδικασία ανάληψης υπηρεσίας των αναπληρωτών. Την πρόσληψη δεν την αποφασίζει ο διευθυντής/ντρια του σχολείου. Ωστόσο, στη σχολική μονάδα πραγματοποιούνται η παραλαβή των απαιτούμενων δικαιολογητικών και η ψηφιακή σήμανση της ανάληψης στο myschool, κρίσιμο στάδιο για την ενεργοποίηση της σύμβασης, με συγκεκριμένα χρονικά όρια. Η υποδοχή του νέου συναδέλφου συνδέεται έτσι με μια απαιτητική διοικητική διαδικασία. Χρειάζεται να επανεξεταστεί ποιο μέρος της πρέπει να διεκπεραιώνεται από στελεχωμένες διοικητικές υπηρεσίες και ποιο μπορεί να ολοκληρώνεται αυτοματοποιημένα.
Η ψηφιοποίηση θα μπορούσε να απελευθερώνει χρόνο. Το αποτέλεσμα, όμως, εξαρτάται από τον σχεδιασμό της. Όταν μια καταχώριση συνοδεύεται από πρόσθετους πίνακες, αποστολές ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και επανυποβολή στοιχείων που η διοίκηση ήδη διαθέτει, η εργασία πολλαπλασιάζεται. Το myschool, οι ηλεκτρονικές εγγραφές και οι εφαρμογές προγραμματισμού και αξιολόγησης υπηρετούν διαφορετικές ανάγκες. Η λειτουργία τους, όμως, πρέπει να κρίνεται και από τον συνολικό φόρτο που δημιουργούν στο ίδιο σχολικό γραφείο.
Κάθε νέα πλατφόρμα οφείλει να συνοδεύεται από σαφή απάντηση: ποια προηγούμενη διαδικασία καταργείται; Ποια στοιχεία θα αντλούνται αυτόματα; Πόσος χρόνος εξοικονομείται; Στις περιπτώσεις όπου οι ίδιες πληροφορίες ζητούνται ξανά, η μεταφορά της γραφειοκρατίας από το χαρτί στην οθόνη έχει ήδη συντελεστεί, συχνά με παράλληλη διατήρηση και των δύο μορφών της. Πρόκειται για ψηφιακή γραφειοκρατία: επαναλαμβανόμενες καταχωρίσεις, διαδοχικές επιβεβαιώσεις και ξεχωριστές προθεσμίες που δεσμεύουν τον ίδιο περιορισμένο χρόνο. Ακόμη και ένα χρήσιμο σύστημα χρειάζεται τεχνική υποστήριξη και προθεσμίες που λαμβάνουν υπόψη την πραγματική λειτουργία του σχολείου.
Ανάλογα ζητήματα αναδεικνύει η κατάργηση των σχολικών επιτροπών και η μεταφορά των αρμοδιοτήτων τους στους δήμους. Η θεσμική ευθύνη των δήμων παραμένει συγκεκριμένη. Ταυτόχρονα, η καθημερινή διαχείριση τοποθετεί τον διευθυντή/ντρια στη θέση του υπόλογου διαχειριστή, με παραστατικά, διαδικασίες απόδοσης και οικονομική ευθύνη. Η επικοινωνία για προμήθειες, βλάβες και καθημερινές λειτουργικές ανάγκες απαιτεί επιπλέον χρόνο. Η μεταφορά αρμοδιοτήτων έχει νόημα όταν εξασφαλίζει ταχύτερη εξυπηρέτηση και επαρκή υποστήριξη του σχολείου. Διαφορετικά, η διεύθυνσή του αναλαμβάνει να καλύψει τα κενά συντονισμού ανάμεσα στις υπηρεσίες.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην ασφάλεια των σχολικών εγκαταστάσεων. Ο διευθυντής/ντρια έχει ευθύνη να εντοπίζει και να αναφέρει προβλήματα και να λαμβάνει τα μέτρα που αντιστοιχούν στην αρμοδιότητά του/της. Η τεχνική διάγνωση, η πιστοποίηση της καταλληλότητας και η αποκατάσταση μιας βλάβης απαιτούν αρμόδιες υπηρεσίες, ειδικευμένο προσωπικό και χρηματοδότηση. Η υποχρέωση αναφοράς ενός κινδύνου πρέπει να ενεργοποιεί μια σαφή αλυσίδα ανταπόκρισης, με υπεύθυνους και προθεσμίες. Δεν μπορεί η διαδρομή της ευθύνης να σταματά στην υπογραφή του διευθυντή/ντριας.
Απαραίτητη είναι και η ουσιαστική νομική υποστήριξη. Υπάρχει γενικό νομοθετικό πλαίσιο για την υπό προϋποθέσεις νομική υποστήριξη δημοσίων υπαλλήλων. Το ζητούμενο για τη σχολική κοινότητα είναι η έγκαιρη πρόσβαση σε συμβουλή και εκπροσώπηση με σαφή διαδικασία και πραγματική κάλυψη όταν προκύπτουν υποθέσεις από την άσκηση των καθηκόντων. Ένας διευθυντής/ντρια ή εκπαιδευτικός που αντιμετωπίζει ένα σοβαρό περιστατικό χρειάζεται να γνωρίζει αμέσως πού θα απευθυνθεί. Η θεσμική προστασία είναι συμβατή με τη λογοδοσία και βοηθά στη νόμιμη, ψύχραιμη και τεκμηριωμένη αντιμετώπιση των υποθέσεων.
Το σημαντικότερο κόστος όλης αυτής της κατάστασης δεν εμφανίζεται σε κάποιον διοικητικό πίνακα. Ο διοικητικός φόρτος και η διαρκής πίεση των προθεσμιών κατακερματίζουν την προσοχή και αφήνουν τις ουσιαστικές παιδαγωγικές εργασίες για τον χρόνο που ενδεχομένως θα περισσέψει. Έτσι αρχίζει να υποχωρεί ο παιδαγωγικός ρόλος του/της διευθυντή/ντριας: η συζήτηση με έναν μαθητή ή μια μαθήτρια αναβάλλεται, η συνεργασία με έναν νέο ή μια νέα εκπαιδευτικό γίνεται βιαστικά, μια δυσκολία δεν εντοπίζεται εγκαίρως. Η οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ εκπαιδευτικών, μαθητών/τριών και γονέων και η πρόληψη των συγκρούσεων απαιτούν χρόνο, παρουσία και συνέχεια.
Η παιδαγωγική καθοδήγηση χρειάζεται συστηματική συνεργασία με τον Σύλλογο Διδασκόντων, κοινή επεξεργασία των δυσκολιών της τάξης και παρακολούθηση της πορείας κάθε παρέμβασης. Χρειάζεται να αντιληφθούμε γιατί ένα παιδί αποσύρεται, γιατί οι απουσίες του αυξάνονται, γιατί μια σύγκρουση επανέρχεται. Να ακούσουμε την οικογένεια, να στηρίξουμε τον εκπαιδευτικό και να συνδέσουμε το σχολείο με τις αρμόδιες υποστηρικτικές δομές. Όταν αυτή η εργασία συμπιέζεται, περιορίζονται οι δυνατότητες έγκαιρης παρέμβασης και η σχολική διεύθυνση ωθείται να λειτουργεί κυρίως αντιδρώντας στα επείγοντα. Το τίμημα είναι λιγότερη πρόληψη, ασθενέστερη συνεργασία και μεγαλύτερη απόσταση από τις ανάγκες των παιδιών.
Η επιβάρυνση αφορά ολόκληρη τη σχολική μονάδα. Όταν το διοικητικό έργο υπερβαίνει τις δυνατότητες της διεύθυνσης, διαχέεται στους/στις υποδιευθυντές/ντριες και στους εκπαιδευτικούς. Ο επιμερισμός είναι απαραίτητος για τη συνεργασία, αλλά δεν δημιουργεί από μόνος του πρόσθετο προσωπικό ούτε καταργεί τον συνολικό φόρτο. Ιδιαίτερα στα ΕΠΑΛ η λειτουργία τομέων και ειδικοτήτων και η συνεργασία με τα Εργαστηριακά Κέντρα απαιτούν ουσιαστικό οργανωτικό και παιδαγωγικό συντονισμό.
Χρειάζεται, συνεπώς, συνολικός επανασχεδιασμός. Μόνιμη γραμματειακή και διοικητική υποστήριξη, με κάλυψη κάθε σχολείου και προτεραιότητα στις μεγάλες και σύνθετες μονάδες. Ενοποίηση των ψηφιακών διαδικασιών με την αρχή ότι κάθε στοιχείο καταχωρίζεται μία φορά και αντλείται νόμιμα από τις υπηρεσίες που το χρειάζονται. Στελεχωμένη τεχνική και οικονομική υποστήριξη από τους δήμους μαζί με άμεσα προσβάσιμη νομική συνδρομή. Ένα επικαιροποιημένο καθηκοντολόγιο με σαφή όρια ευθύνης και ρεαλιστική αντιστοίχιση καθηκόντων, χρόνου και διαθέσιμων ανθρώπων.
Πριν από κάθε νέα υποχρέωση πρέπει να υπολογίζεται η εργασία που απαιτείται για να εφαρμοστεί. Η πολιτεία οφείλει, επίσης, να εξασφαλίσει προστατευμένο χρόνο για την παιδαγωγική συνεργασία της διεύθυνσης με μαθητές/τριες, εκπαιδευτικούς και γονείς. Η ποιότητα της εκπαίδευσης εξαρτάται και από αυτή την καθημερινή, συχνά αθέατη, εργασία.
Ως επί σειρά ετών διευθυντής σχολείου θεωρώ ότι η διεκδίκηση αυτού του χρόνου αποτελεί ευθύνη απέναντι στους μαθητές και τις μαθήτριές μας. Ένα σχολείο μπορεί να έχει συμπληρώσει όλους τους πίνακες και να έχει τηρήσει όλες τις προθεσμίες, αλλά να μην έχει προλάβει να ακούσει ένα παιδί. Μπορεί να έχει καταγράψει με ακρίβεια τις απουσίες του, χωρίς να έχει βρει τον χρόνο να καταλάβει τι το απομακρύνει από την τάξη. Πίσω από κάθε καταχώριση απουσίας υπάρχει ένας άνθρωπος, με ανάγκες, φόβους και δυνατότητες. Εκεί οφείλει να φτάνει η φροντίδα του σχολείου και αυτό πρέπει να καθοδηγεί τον σχεδιασμό της διοίκησής του.
Από την άλλη, η πολιτεία οφείλει να αναλάβει την ευθύνη για τον χρόνο που αφαιρεί καθημερινά από το σχολείο. Κάθε νέα υποχρέωση χωρίς προσωπικό, μέσα και υποστήριξη έχει πραγματικό παιδαγωγικό κόστος. Το πληρώνει ο/η μαθητής/τρια που δεν προλάβαμε να ακούσουμε, ο νέος συνάδελφος που έμεινε αβοήθητος, η σχολική κοινότητα που μαθαίνει να λειτουργεί διαρκώς υπό πίεση.
Ως διευθυντές/ντριες έχουμε χρέος να διεκδικήσουμε τις συνθήκες που μας επιτρέπουν να είμαστε ουσιαστικά παρόντες. Να έχουμε χρόνο να συζητήσουμε, να προλάβουμε μια κρίση, να σταθούμε δίπλα σε έναν μαθητή, μια μαθήτρια πριν η δυσκολία τους γίνει αδιέξοδο. Αυτός ο χρόνος ανήκει στο σχολείο και η επιστροφή του αποτελεί επείγουσα εκπαιδευτική ανάγκη.
Γιατί στο τέλος της ημέρας το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιον βοηθήσαμε να μάθει, ποιον στηρίξαμε, ποιον κρατήσαμε μέσα στη σχολική ζωή. Και σε αυτό το ερώτημα καμία πλατφόρμα δεν μπορεί να μας δώσει απάντηση.
Στέλιος Ζερβάκης
Διευθυντής 1ου ΕΠΑΛ Χανίων
Πρώην Διευθυντής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Χανίων
