Ένα σκίτσο μπορεί να προκαλέσει γέλιο, να συγκινήσει ή να αφηγηθεί μια ιστορία. Μπορεί όμως να γίνει και επικίνδυνο για την εξουσία. Στην ιστορία των κόμικς και της πολιτικής γελοιογραφίας υπάρχουν δημιουργοί που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν, εξαφανίστηκαν ή δολοφονήθηκαν. Πέντε χαρακτηριστικές περιπτώσεις αναδεικνύουν το πως η πολιτική καταστολή και η μισαλλοδοξία εξόντωσαν δημιουργούς κόμικς.
1942: Ο Μίκυ Μάους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης
Ο Γερμανοεβραίος καλλιτέχνης Οράς Ρόζενταλ (Horst Rosenthal), κρατούμενος στο γαλλικό στρατόπεδο Γκιρς, δημιούργησε το 1942 το Mickey au camp de Gurs («Ο Μίκυ στο στρατόπεδο του Γκιρς»). Στο κόμικ, ο Μίκυ Μάους βρίσκεται έγκλειστος σε στρατόπεδο κράτησης. Μέσα από το χιούμορ και την ειρωνεία, ο δημιουργός καταγράφει τον παραλογισμό του εγκλεισμού και τις συνθήκες ζωής των κρατουμένων. Την ίδια χρονιά, ο Ρόζενταλ εκτοπίστηκε στο Άουσβιτς, όπου δολοφονήθηκε. Το έργο του αποτελεί σήμερα μια ιδιαίτερη ιστορική μαρτυρία για τις διώξεις των Εβραίων.
1944: Ο δημιουργός του «Πατέρα και γιου» που πέθανε στη ναζιστική φυλακή
Ο Γερμανός Έριχ Όζερ (Erich Ohser), γνωστός ως E. O. Plauen, δημιούργησε τη δημοφιλή σειρά Vater und Sohn («Πατέρας και γιος»), με σύντομες, χιουμοριστικές ιστορίες για τη σχέση ενός πατέρα με το παιδί του. Είχε προηγουμένως ασκήσει κριτική στους ναζί με τις πολιτικές γελοιογραφίες του. Το 1944 συνελήφθη από την Γκεστάπο, ύστερα από καταγγελία για αντιναζιστικές δηλώσεις. Αντιμέτωπος με την προοπτική της καταδίκης του, αυτοκτόνησε στη φυλακή.
1977: Ο δημιουργός του Eternauta που εξαφανίστηκε μαζί με τις κόρες του
Ο Αργεντινός Έκτορ Χερμάν Οστερχέλντ (Héctor Germán Oesterheld) δημιούργησε το 1957, σε συνεργασία με τον σχεδιαστή Φρανσίσκο Σολάνο Λόπες, το El Eternauta, ένα κόμικ επιστημονικής φαντασίας με θέμα μια εξωγήινη εισβολή στο Μπουένος Άιρες. Ο κεντρικός ήρωας δεν είναι ένας υπεράνθρωπος που σώζει μόνος του τον κόσμο. Η αντίσταση είναι συλλογική υπόθεση, στοιχείο που προσέδωσε στο έργο ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Το 1977, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας στην Αργεντινή, ο Οστερχέλντ απήχθη και εξαφανίστηκε. Θύματα της ίδιας δικτατορίας υπήρξαν και οι τέσσερις κόρες του.
1987: Ο σκιτσογράφος που δολοφονήθηκε στο Λονδίνο
Ο Παλαιστίνιος Νάτζι αλ-Άλι (Naji al-Ali) δημιούργησε τον Χαντάλα, ένα μικρό αγόρι που εμφανίζεται με την πλάτη γυρισμένη στον αναγνώστη και έγινε σύμβολο της παλαιστινιακής προσφυγιάς. Τα σκίτσα του κατήγγελλαν την ισραηλινή κατοχή, αλλά ασκούσαν επίσης κριτική στις αραβικές κυβερνήσεις και στην παλαιστινιακή ηγεσία. Το 1987 πυροβολήθηκε στο Λονδίνο και πέθανε λίγες εβδομάδες αργότερα. Η δολοφονία του παραμένει ανεξιχνίαστη.
1993: Ο Τούρκος σκιτσογράφος που σκοτώθηκε στη σφαγή της Σεβάστειας
Ο Τούρκος σκιτσογράφος Ασάφ Κοτσάκ (Asaf Koçak, 1958–1993) υπήρξε ένα από τα θύματα της σφαγής της Σεβάστειας (Σίβας) στις 2 Ιουλίου 1993.
Ένας όχλος ισλαμιστών εξτρεμιστών, εξοργισμένος από την παρουσία διανοουμένων και ιδιαίτερα του συγγραφέα Αζίζ Νεσίν, ο οποίος είχε δημοσιεύσει μεταφρασμένα αποσπάσματα από τους Σατανικούς Στίχους του Σαλμάν Ρούσντι, περικύκλωσε και πυρπόλησε το ξενοδοχείο Madımak, όπου διέμεναν οι συμμετέχοντες σε πολιτιστική εκδήλωση προς τιμήν του Αλεβίτη ποιητή Πιρ Σουλτάν Αμπντάλ. Ο Κοτσάκ ήταν ανάμεσα στους 33 διανοούμενους που έχασαν τη ζωή τους από ασφυξία και εγκαύματα. Σύμφωνα με μαρτυρίες διασωθέντων, τις τελευταίες του ώρες μέσα στο φλεγόμενο κτίριο προσπαθούσε να δώσει κουράγιο στους γύρω του παίζοντας φυσαρμόνικα.
Τα σκίτσα ως ιστορική μνήμη
Οι πέντε δημιουργοί έζησαν σε διαφορετικές εποχές και κοινωνίες. Δεν υπήρξαν όλοι θύματα της ίδιας μορφής βίας. Οι ιστορίες τους, ωστόσο, αναδεικνύουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η ελεύθερη καλλιτεχνική έκφραση σε συνθήκες αυταρχισμού, πολιτικής καταστολής και μισαλλοδοξίας.
Τα έργα και οι βιογραφίες τους αποτελούν πολύτιμο υλικό για τη διδασκαλία της Ιστορίας, καθώς επιτρέπουν στους μαθητές να προσεγγίσουν το Ολοκαύτωμα, τις δικτατορίες, τη λογοκρισία, τον θρησκευτικό φανατισμό και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Οι δημιουργοί χάθηκαν. Τα σκίτσα τους, όμως, εξακολουθούν να μιλούν.
