Η «28η Μαρτίου» δεν αποτελεί καταγεγραμμένη μαθητική απάντηση στο παρόν άρθρο, αλλά σκόπιμο ανακάτεμα δύο επετείων, που συμπυκνώνει ένα υπαρκτό πρόβλημα: τη δυσκολία ορισμένων μαθητών να ξεχωρίσουν ιστορικές περιόδους, να τοποθετήσουν γεγονότα στον χρόνο και να εξηγήσουν τι ακριβώς τιμούν οι σχολικές γιορτές στις οποίες συμμετέχουν.
Λίγο πριν από την 28η Οκτωβρίου, το ερώτημα επιστρέφει επίμονα, καθώς οι σημαίες, τα ποιήματα και τα τραγούδια μπορούν να δημιουργήσουν συγκίνηση, χωρίς να εξασφαλίζουν από μόνα τους ότι το παιδί κατανοεί ποιος επιτέθηκε στην Ελλάδα το 1940, πότε ακολούθησε η γερμανική εισβολή και πώς συνδέονται ο πόλεμος, η Κατοχή και η Αντίσταση.
Όταν αυτές οι σχέσεις παραμένουν ασαφείς, οι επέτειοι κινδυνεύουν να συγχωνευθούν σε μια γενική αφήγηση ηρωισμού, μέσα στην οποία διαφορετικοί αντίπαλοι, εποχές και αγώνες γίνονται σχεδόν εναλλάξιμοι.
Τουφέκια στους Περσικούς Πολέμους και πυρηνικά στον Α΄ Παγκόσμιο
Παλαιότερο δημοσίευμα του alfavita.gr, που παραπέμπει σε έρευνα των Κωνσταντίνου Αγγελάκου και Ελένης Σάρρου από το Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, καταγράφει χαρακτηριστικές συγχύσεις: μαθητές τοποθετούσαν τουφέκια στους Περσικούς Πολέμους και στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, πυρηνικές βόμβες στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη μακεδονική σάρισα στα χέρια των Σταυροφόρων.
Το ουσιαστικό στοιχείο αυτών των απαντήσεων είναι η δυσκολία κατανόησης του ιστορικού χρόνου, αφού η τεχνολογία, η οργάνωση των κοινωνιών και οι δυνατότητες των ανθρώπων αντιμετωπίζονται σαν να μπορούσαν να παραμένουν ίδιες από αιώνα σε αιώνα.
Στο ίδιο δημοσίευμα παρουσιάζεται καταγραφή του Ιανουαρίου–Φεβρουαρίου 2021 σε 750 μαθητές Γυμνασίων και Επαγγελματικών Λυκείων από εννέα περιοχές, με την ακόλουθη αξιολόγηση των απαντήσεών τους:
| Ιστορικό γεγονός | Καμία απάντηση | Ελάχιστα ή μπερδεμένα στοιχεία | Ικανοποιητική απάντηση |
|---|---|---|---|
| 25η Μαρτίου 1821 | 16% | 60% | 24% |
| 28η Οκτωβρίου 1940 | 14% | 61% | 25% |
| Πολυτεχνείο, Νοέμβριος 1973 | 25% | 53% | 22% |
Τα στοιχεία αφορούν το συγκεκριμένο δείγμα και τη συγκεκριμένη περίοδο, επομένως δεν αποτελούν σημερινή πανελλαδική μέτρηση ούτε αποδεικνύουν ότι κάθε νέα γενιά γνωρίζει λιγότερα από την προηγούμενη. Προσφέρουν, όμως, μια αφετηρία προβληματισμού για τη σχέση ανάμεσα στη σχολική διδασκαλία και στην ιστορική κατανόηση.
Οι σωστές λέξεις σε λάθος ιστορικό πλαίσιο
Ένας μαθητής μπορεί να αναγνωρίζει τις λέξεις «ελευθερία», «αγώνας», «αντίσταση» και «δικτατορία», χωρίς να έχει κατανοήσει τις διαφορετικές συνθήκες μέσα στις οποίες αποκτούν συγκεκριμένο περιεχόμενο, όπως μπορεί να θυμάται ένα πρόσωπο από μια σχολική γιορτή και να αδυνατεί να το συνδέσει με την εποχή του.
Αν η απάντησή του προκαλέσει γέλιο και κυκλοφορήσει ως απόδειξη ότι «τα παιδιά δεν ξέρουν τίποτε», η ευκαιρία της μάθησης χάνεται, επειδή η προσοχή μεταφέρεται από τη δυσκολία κατανόησης στην προσωπική έκθεση του μαθητή.
Το λάθος είναι πληροφορία για τη διδασκαλία, καθώς δείχνει πού έχει διακοπεί η συνέχεια, ποια έννοια δεν έχει εξηγηθεί επαρκώς και ποιες γνώσεις χρειάζεται να συναντηθούν ξανά μέσα σε μια συνεκτική αφήγηση.
Ακόμη και η σωστή αναπαραγωγή μιας παραγράφου δεν αρκεί για να διαπιστωθεί αν έχει κατακτηθεί αυτή η συνέχεια, όταν το παιδί δυσκολεύεται να εξηγήσει με δικά του λόγια τι προηγήθηκε, τι ακολούθησε και ποιες επιλογές επηρέασαν την εξέλιξη των γεγονότων.
Η Ιστορία χρειάζεται αφήγηση, χρονολόγηση και τεκμήρια
Η απάντηση στη σύγχυση δεν μπορεί να περιοριστεί στην απαίτηση για περισσότερη αποστήθιση, αλλά χρειάζεται να περιλαμβάνει χρονογραμμές που επανέρχονται στη διδασκαλία, χάρτες που δίνουν γεωγραφικό προσανατολισμό και πηγές που εξετάζονται μέσα στο πλαίσιο της εποχής τους.
Μια φωτογραφία από το μέτωπο, για παράδειγμα, αποκτά εκπαιδευτική αξία όταν οι μαθητές αναζητούν πότε και πού τραβήχτηκε, ποιοι εμφανίζονται και τι μπορεί ή δεν μπορεί να αποδείξει, ενώ ένα γράμμα στρατιώτη γίνεται αφορμή να συνδεθεί η προσωπική εμπειρία με τις ευρύτερες συνθήκες του πολέμου.
Οι ημερομηνίες παραμένουν απαραίτητες, επειδή οργανώνουν τον χρόνο, και οι ανθρώπινες ιστορίες προσφέρουν βάθος, εφόσον στηρίζονται σε τεκμήρια και δεν μετατρέπονται σε υποκατάστατο της εξήγησης.
Για να συμβεί αυτό, ο εκπαιδευτικός χρειάζεται χρόνο να ακούσει τις απορίες, να επιστρέψει σε μια παρανόηση και να οργανώσει δραστηριότητες διερεύνησης, χωρίς η κάλυψη της ύλης να ακυρώνει διαρκώς την προσπάθεια κατανόησής της.
Η φετινή επέτειος μπορεί να γίνει μια τέτοια ευκαιρία, αν μαζί με την προετοιμασία της γιορτής ανοίξει χώρος για απλές αλλά ουσιαστικές ερωτήσεις, στις οποίες κανένα παιδί δεν θα ντρέπεται να παραδεχτεί ότι δεν γνωρίζει την απάντηση.
Γιατί η ιστορική παιδεία αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν βοηθά τους μαθητές να κατανοούν ότι οι κοινωνίες διαμορφώθηκαν μέσα από ανθρώπινες επιλογές, συγκρούσεις και συλλογικές προσπάθειες — και ότι η δική τους συμμετοχή στον κόσμο χρειάζεται γνώση, κρίση και δυνατότητα να θέτουν ερωτήματα.
