Υπάρχει μια πλευρά της καθημερινότητας των σχολείων για την οποία γίνεται ελάχιστη συζήτηση, παρότι απασχολεί όλο και περισσότερους εκπαιδευτικούς: ο φόβος μιας καταγγελίας, μιας μήνυσης ή μιας ποινικής και διοικητικής εμπλοκής για ένα περιστατικό που συνέβη μέσα στην τάξη ή στην αυλή του σχολείου.
Δεν πρόκειται να αμφισβητηθεί ούτε στο ελάχιστο το αυτονόητο δικαίωμα κάθε γονέα να προστατεύει το παιδί του και να προσφεύγει στις αρμόδιες αρχές όταν θεωρεί ότι έχει συμβεί κάτι σοβαρό. Ούτε φυσικά μπορεί ο εκπαιδευτικός να βρίσκεται πάνω από τον νόμο ή έξω από οποιονδήποτε έλεγχο.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η καταγγελία μετατρέπεται σχεδόν αυτομάτως σε μέσο πίεσης, όταν η απειλή «θα σου κάνω μήνυση» χρησιμοποιείται για έναν βαθμό, μια αποβολή, μια παρατήρηση, μια σύγκρουση μαθητών ή ακόμη και για την εφαρμογή του σχολικού κανονισμού, ενώ ο εκπαιδευτικός καλείται στη συνέχεια να διαχειριστεί μόνος του μια κατάσταση που μπορεί να τον ακολουθεί επί μήνες ή και χρόνια.
Από την έδρα στο αστυνομικό τμήμα
Ο εκπαιδευτικός βρίσκεται καθημερινά μπροστά σε δεκάδες αποφάσεις.
Πρέπει να παρέμβει σε έναν καβγά, να συγκρατήσει έναν μαθητή που κινδυνεύει να τραυματίσει τον εαυτό του ή άλλους, να αντιμετωπίσει περιστατικά bullying, να ενημερώσει τους γονείς για προβληματική συμπεριφορά, να επιβάλει τους κανόνες της τάξης, να καταγράψει γεγονότα, να βαθμολογήσει και πολλές φορές να χειριστεί εξαιρετικά δύσκολες οικογενειακές ή κοινωνικές καταστάσεις.
Κάθε μία από αυτές τις πράξεις μπορεί, αν παρουσιαστεί διαφορετικά από κάποιον εμπλεκόμενο, να αποτελέσει αφετηρία μιας καταγγελίας.
Και τότε ο άνθρωπος που πριν από λίγες ώρες είχε την ευθύνη 25 μαθητών βρίσκεται να εξηγεί σε διευθυντές, υπηρεσιακά όργανα, αστυνομικούς, δικηγόρους ή ακόμη και εισαγγελείς τι ακριβώς συνέβη μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μιας σχολικής ημέρας.
Η καταγγελία δεν είναι καταδίκη
Υπάρχει εδώ μια διάκριση που πρέπει να γίνεται με απόλυτη σαφήνεια: άλλο η καταγγελία και άλλο η αποδεδειγμένη παραβατική συμπεριφορά.
Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που πράγματι υπερβαίνουν τα όρια και, όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις κακοποιητικής ή παράνομης συμπεριφοράς, η διερεύνηση είναι αναγκαία και η προστασία του παιδιού προηγείται.
Όμως υπάρχει και η άλλη πραγματικότητα: καταγγελίες που τελικά δεν επιβεβαιώνονται, διαφορετικές εκδοχές του ίδιου περιστατικού, παρεξηγήσεις ή συγκρούσεις που μεταφέρονται από το σχολικό επίπεδο στο ποινικό.
Μέχρι να αποσαφηνιστούν όλα αυτά, όμως, ο εκπαιδευτικός έχει ήδη υποστεί ένα τεράστιο ψυχολογικό και οικονομικό βάρος, ενώ συχνά έχει προηγηθεί και η δημόσια διαπόμπευση στα κοινωνικά δίκτυα ή στην τοπική κοινωνία.
«Μην μπλέξεις» – Η χειρότερη συνέπεια
Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι μόνο τι συμβαίνει σε εκείνον που μηνύεται.
Είναι τι μαθαίνουν να κάνουν όλοι οι υπόλοιποι.
Να μην παρεμβαίνουν.
Να αποφεύγουν μια δύσκολη συζήτηση με γονέα, να είναι επιφυλακτικοί ακόμη και όταν πρέπει να χωρίσουν δύο παιδιά που χτυπιούνται, να μην αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και να σκέφτονται πρώτα: «αν κάνω αυτό που πρέπει, μπορεί αύριο να βρεθώ κατηγορούμενος;»
Ένα σχολείο, όμως, στο οποίο ο εκπαιδευτικός φοβάται να ασκήσει τον παιδαγωγικό του ρόλο δεν γίνεται ασφαλέστερο. Γίνεται απλώς ένα σχολείο στο οποίο όλοι προσπαθούν να περιορίσουν την προσωπική τους ευθύνη.
Ποιος πληρώνει τον δικηγόρο;
Εδώ βρίσκεται και ένα από τα πιο δύσκολα πρακτικά ζητήματα.
Όταν ένας εκπαιδευτικός βρίσκεται αντιμέτωπος με μια μήνυση ή μια σοβαρή καταγγελία που σχετίζεται με την άσκηση των υπηρεσιακών του καθηκόντων, πολύ συχνά χρειάζεται άμεσα νομική συμβουλή και εκπροσώπηση, ενώ η υπόθεση μπορεί να απαιτήσει καταθέσεις, υπομνήματα, μετακινήσεις και δικαστικές παρουσίες.
Σωματεία και ομοσπονδίες παρέχουν σε ορισμένες περιπτώσεις υποστήριξη, ενώ υπάρχουν και θεσμικές δυνατότητες νομικής συνδρομής υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Αυτό όμως απέχει από ένα απλό, αυτόματο και ενιαίο σύστημα, στο οποίο ο εκπαιδευτικός γνωρίζει από την πρώτη στιγμή ότι η υπηρεσία θα σταθεί δίπλα του όταν η υπόθεση αφορά πράξεις που έγιναν στο πλαίσιο των καθηκόντων του.
Δεν μπορεί ένας δημόσιος λειτουργός να καλείται από την Πολιτεία να διαχειρίζεται καθημερινά παιδιά, συγκρούσεις και κρίσεις και, όταν μια υπηρεσιακή πράξη αμφισβητείται δικαστικά, να αισθάνεται ότι βρίσκεται μόνος του.
Ούτε ασυλία ούτε εγκατάλειψη
Η λύση ασφαλώς δεν είναι να αποκτήσουν οι εκπαιδευτικοί κάποια ιδιότυπη ασυλία απέναντι στις καταγγελίες των γονέων. Αυτό θα ήταν και λανθασμένο και επικίνδυνο.
Χρειάζεται όμως ένα σαφές πρωτόκολλο διαχείρισης καταγγελιών, άμεση νομική καθοδήγηση όταν το περιστατικό σχετίζεται με την υπηρεσία, θεσμική παρουσία της διοίκησης, επιμόρφωση των εκπαιδευτικών για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και γρήγορη διερεύνηση, ώστε ούτε ένα παιδί που πραγματικά έχει υποστεί κακομεταχείριση να μένει απροστάτευτο ούτε ένας εκπαιδευτικός να παραμένει επί χρόνια όμηρος μιας ανυπόστατης κατηγορίας.
Γιατί το σχολείο χρειάζεται δύο πράγματα ταυτόχρονα: απόλυτη προστασία των παιδιών και ουσιαστική προστασία των εκπαιδευτικών που ασκούν νόμιμα τα καθήκοντά τους.
Χωρίς το δεύτερο, η ευθύνη που ζητάμε καθημερινά από τον εκπαιδευτικό καταλήγει να μετατρέπεται σε προσωπικό ρίσκο. Και κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν μπορεί να λειτουργήσει για πολύ όταν ο άνθρωπος της τάξης αισθάνεται ότι, την κρίσιμη στιγμή, είναι μόνος απέναντι σε όλους.
