28η Οκτωβρίου και το «έλλειμμα» μνήμης των μαθητών: Τι φταίει πραγματικά;

Με αφορμή τις εθνικές επετείους, όπως αυτή της 28ης Οκτωβρίου, επανέρχεται τακτικά στον δημόσιο διάλογο και τα ΜΜΕ η συζήτηση σχετικά με το υποτιθέμενο «έλλειμμα» ιστορικής μνήμης των μαθητών. Οι συχνές διαπιστώσεις για σύγχυση ιστορικών περιόδων και προσώπων χρησιμοποιούνται συχνά για να επιρριφθούν ευθύνες στους εκπαιδευτικούς, αποσιωπώντας τις δομικές παθογένειες του εκπαιδευτικού συστήματος και των σχολικών εγχειριδίων. Σε αυτό το ζήτημα μας βοηθά η γνώμη του κ. Γιώργου Χριστόπουλου, 

Η ιστορία ως εργαλείο εθνικής διαπαιδαγώγησης

Η εισαγωγή της Ιστορίας ως αυτόνομου μαθήματος στο δημοτικό σχολείο χρονολογείται από το 1881, με κύριο προσανατολισμό την εμπέδωση της πατριωτικής εκπαίδευσης και την καλλιέργεια εθνικού φρονήματος.

Σε ένα συγκεντρωτικό σύστημα, η σχολική Ιστορία παραμένει σε μεγάλο βαθμό δέσμια παραδοσιακών μορφών εκπαίδευσης. Μαζί με τη Γλώσσα και τη Γεωγραφία, λειτουργεί διαχρονικά ως κεντρικός μοχλός για την αναπαραγωγή της εθνικής ταυτότητας, περιορίζοντας συχνά τον επιστημονικό και κριτικό της χαρακτήρα.

Γιατί οι μαθητές αποστρέφονται τη σχολική Ιστορία

Ερευνητικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι τα παιδιά από μικρή ηλικία έρχονται σε επαφή με το παρελθόν μέσω βιωματικών ερεθισμάτων (ταινίες, μουσεία, οικογενειακές διηγήσεις) και επιδεικνύουν φυσικό ενδιαφέρον για την Ιστορία. Ωστόσο, η εικόνα μεταβάλλεται δραματικά όταν η Ιστορία μετατρέπεται σε σχολικό αντικείμενο.

Σύμφωνα με τον κ. Χριστόπουλο, δεθνείς και εγχώριες μελέτες (όπως η ευρωπαϊκή έρευνα Youth and History και η έρευνα της Κασίδου) αναδεικνύουν ότι:

• Η Ιστορία κατατάσσεται στα λιγότερο δημοφιλή μαθήματα.
• Το μάθημα αντιμετωπίζεται ως δύσκολο και καταναγκαστικό, αποσυνδεδεμένο από το παρόν.
• Η επιβολή της αποστήθισης (παπαγαλία) λειτουργεί αποτρεπτικά για την καλλιέργεια ουσιαστικού ενδιαφέροντος.

Η δυσκολία κατανόησης του ιστορικού χρόνου

Ένα από τα σημαντικότερα παιδαγωγικά εμπόδια είναι ο τρόπος παρουσίασης του ιστορικού χρόνου. Η διδασκαλία βασίζεται στη γραμμική απεικόνιση των γεγονότων σε μια αδιάσπαστη σειρά από το μακρινό παρελθόν έως σήμερα.

Σύμφωνα με τους μελετητές, η αυστηρά γραμμική παρουσίαση:

• «Ισοπεδώνει» τη χρονική αντίληψη των μαθητών, καθώς όλα τα γεγονότα του παρελθόντος φαίνονται να απέχουν το ίδιο από το παρόν.
• Εμποδίζει την αντίληψη βασικών εννοιών, όπως η αλλαγή, η εξέλιξη και η συνέχεια.
• Πνίγει τη γνώση σε μια υπερπλήρη λίστα ημερομηνιών, ονομάτων και μαχών χωρίς ουσιαστική ανάλυση ή χρήση πηγών.

Η ανάγκη για μια νέα παιδαγωγική προσέγγιση

Όπως αποτυπώνει ο κ. Χριστόπουλος, αντίληψη ότι ο τεράστιος όγκος ύλης ισοδυναμεί με κατάκτηση της γνώσης ακρωτηριάζει παιδαγωγικά τους μαθητές. Εναλλακτικά μοντέλα διδασκαλίας, τα οποία θα εστίαζαν σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους με βάθος, διαθεματικότητα, καλλιτεχνικές δραστηριότητες, επισκέψεις σε ιστορικούς χώρους και χρήση πηγών, θα μπορούσαν να προσφέρουν πολύ πληρέστερη αίσθηση του ιστορικού χρόνου.

Η μετατροπή του μαθήματος σε ένα ελκυστικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο αντικείμενο απαιτεί τη ριζική αναμόρφωση των αναλυτικών προγραμμάτων και την απόσειση της ευθύνης από τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι καλούνται να διδάξουν μέσα σε ένα απαρχαιωμένο πλαίσιο.