Διάβασα το κείμενο του Χρήστου Κάτσικα και, ύστερα από τόσα χρόνια μέσα και γύρω από την εκπαίδευση, δύσκολα θα μπορούσα να διαφωνήσω με την κεντρική του θέση.
Ο καλός εκπαιδευτικός δεν αφήνει τον μαθητή όπως τον βρήκε. Η εκπαίδευση δεν είναι μεταφορά πληροφοριών από ένα γεμάτο δοχείο σε ένα άδειο. Είναι μια συνάντηση που μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ο νέος βλέπει τον εαυτό του, τον άλλον και τον κόσμο.
Θα έκανα όμως ένα μικρό βήμα παραπέρα. Ο εκπαιδευτικός δεν μετασχηματίζει πραγματικά τον μαθητή. Δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε ο μαθητής να μετασχηματιστεί μόνος του. Η διαφορά δεν είναι λεκτική. Είναι θεμελιώδης. Στην πρώτη περίπτωση ο μαθητής είναι αντικείμενο μιας παιδαγωγικής επέμβασης. Στη δεύτερη παραμένει υποκείμενο. Ο εκπαιδευτικός δεν τον πλάθει κατ’ εικόνα του· του ανοίγει δυνατότητες.
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, και η ουσία της Παιδείας. Δεν είναι να επιβάλεις στον νέο ποιος πρέπει να γίνει, αλλά να τον βοηθήσεις να ανακαλύψει ποιος μπορεί να είναι. Να περάσει από το «δεν μπορώ» στο «θα προσπαθήσω», από το «έτσι είναι» στο «γιατί είναι έτσι;», από την παθητική αποδοχή στην κρίση. Και τελικά να αποκτήσει εκείνη την αυτονομία που θα του επιτρέψει κάποτε να μη χρειάζεται τον δάσκαλό του.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πλευρά, την οποία θεωρώ εξίσου σημαντική: ο εκπαιδευτικός που μετασχηματίζει πρέπει να μετασχηματίζεται και ο ίδιος. Δεν μπορεί να ζητά από τους μαθητές του να αγαπήσουν τη γνώση, ενώ ο ίδιος έχει πάψει να είναι μαθητής. Το σολώνειο «Γηράσκω αεί διδασκόμενος» δεν είναι απλώς ένα ωραίο αρχαίο ρητό. Είναι ίσως ο πυρήνας της ίδιας της εκπαιδευτικής ιδιότητας.
Ο εκπαιδευτικός οφείλει να συνεχίζει να διαβάζει, να αναρωτιέται, να αμφιβάλλει, να ανακαλύπτει καινούργια πεδία. Να μη φοβάται το νέο επειδή είναι νέο. Να μπορεί να συναντά ακόμη και την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι με τεχνοφοβία, αλλά με κριτική εγρήγορση. Η άρνηση του καινούργιου δεν είναι Παιδεία· η άκριτη αποδοχή του επίσης δεν είναι Παιδεία. Χρειάζεται Μέτρον και κρίση.
Και υπάρχει ακόμη κάτι που συχνά ξεχνάμε: ο μαθητής μετασχηματίζει και τον δάσκαλο. Η σχέση δεν είναι μονόδρομος. Ο εκπαιδευτικός μπαίνει στην τάξη με τη γνώση και την εμπειρία του, αλλά βγαίνει από αυτήν έχοντας συναντήσει ανθρώπους που μπορούν να τον υποχρεώσουν να ξανασκεφτεί όσα θεωρούσε αυτονόητα. Ο πραγματικός δάσκαλος παραμένει μαθητής ακριβώς επειδή δεν έχει πάψει να εκπλήσσεται.
Γι’ αυτό θα πρόσθετα στον τίτλο του Χρήστου μια δεύτερη πρόταση:
Το υπ’ αριθμόν ένα καθήκον του εκπαιδευτικού δεν είναι μόνο να ανοίγει δυνατότητες στον μαθητή. Είναι να κρατά ανοιχτές και τις δικές του.
Και ίσως εδώ συναντώνται δύο αρχαίες φράσεις που παραμένουν εκπληκτικά σύγχρονες: «Γνώθι οίος εσσὶ, μαθών» και «Γηράσκω αεί διδασκόμενος».
Γίνε αυτός που πράγματι είσαι, αφού πρώτα μάθεις ποιος είσαι. Και συνέχισε να μαθαίνεις όσο ζεις.
Γιατί η Παιδεία δεν είναι η τέχνη να κατασκευάζεις ανθρώπους.
Είναι η τέχνη να μην αφήνεις τον άνθρωπο να αλλοτριωθεί από τη συνήθεια, τη ρουτίνα και την καθημερινότητα — και να του ανοίγεις διαρκώς τη δυνατότητα να γίνει αυτός που πραγματικά είναι.
Συμφωνώ, λοιπόν, με τον Χρήστο Κάτσικα.
Και επαυξάνω.
