Υπάρχει μια βολική αφήγηση γύρω από τους λεγόμενους «αιώνιους» φοιτητές: μπήκαν στο πανεπιστήμιο, δεν διάβασαν όσο έπρεπε, αδιαφόρησαν για τις σπουδές τους και έμειναν για χρόνια εγγεγραμμένοι χωρίς να ολοκληρώνουν το πτυχίο τους. Υπάρχουν αναμφίβολα και τέτοιες περιπτώσεις. Όταν όμως η καθυστέρηση δεν αφορά μεμονωμένους φοιτητές αλλά εκατοντάδες ή χιλιάδες νέους του ίδιου τμήματος, τότε η εξήγηση της «ατομικής αμέλειας» αρχίζει να γίνεται εξαιρετικά ανεπαρκής.
Σε αρκετά πανεπιστημιακά τμήματα υπάρχουν μαθήματα που επί χρόνια λειτουργούν ως πραγματικές συμπληγάδες για τους φοιτητές, με πολύ υψηλά ποσοστά αποτυχίας, εξεταστικές στις οποίες κόβεται η μεγάλη πλειονότητα, αλληλουχίες προαπαιτούμενων μαθημάτων που μπορούν να καθυστερήσουν ολόκληρη την πορεία προς το πτυχίο και προγράμματα σπουδών των οποίων η πραγματική διάρκεια απέχει εντυπωσιακά από την ονομαστική.
Και εδώ υπάρχει ένα ερώτημα που τα πανεπιστήμια δεν μπορούν πλέον να αποφεύγουν.
Όταν σε ένα μάθημα επιτυγχάνει μόλις το 8% των φοιτητών, έχουμε πράγματι ένα 92% «αποτυχημένων» φοιτητών ή μήπως έχουμε και μια αποτυχημένη εκπαιδευτική διαδικασία;
Κανείς δεν ζητά να γίνουν ευκολότερα τα πανεπιστημιακά μαθήματα ούτε να χαμηλώσουν οι ακαδημαϊκές απαιτήσεις για να αυξηθούν τεχνητά τα ποσοστά επιτυχίας. Ένα πανεπιστήμιο οφείλει να απαιτεί γνώση, επιστημονική συγκρότηση και σοβαρή προσπάθεια. Όταν όμως η αποτυχία μετατρέπεται από εξαίρεση σε κανόνα και αυτό επαναλαμβάνεται επί χρόνια, τότε το ίδιο το πανεπιστήμιο έχει υποχρέωση να εξετάσει τι συμβαίνει.
Διδάσκεται αποτελεσματικά το μάθημα; Αντιστοιχούν οι απαιτήσεις της εξέτασης στη διδασκαλία που έχει προηγηθεί; Είναι σωστά οργανωμένο το πρόγραμμα σπουδών; Υπάρχει εκπαιδευτική υποστήριξη για τους φοιτητές που δυσκολεύονται; Γιατί ένα συγκεκριμένο μάθημα εμφανίζει συστηματικά τόσο μεγάλη αποτυχία; Και, κυρίως, ποιος αξιολογεί τον αξιολογητή όταν επί χρόνια αποτυγχάνει η συντριπτική πλειονότητα όσων εξετάζει;
Η ακαδημαϊκή αυστηρότητα είναι απαραίτητη. Η μαζική και επαναλαμβανόμενη αποτυχία, όμως, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη υψηλού επιπέδου. Μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά.
Το Μαθηματικό Αθήνας και τα 9,3 χρόνια για ένα τετραετές πτυχίο
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Τμήματος Μαθηματικών του ΕΚΠΑ, όπου, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλούνται οι φοιτητές, ο μέσος χρόνος αποφοίτησης έχει φτάσει περίπου στα 9,3 χρόνια.
Και εδώ η σύγκριση είναι αποκαλυπτική: πρόκειται για πρόγραμμα σπουδών ονομαστικής διάρκειας τεσσάρων ετών.
Όταν λοιπόν δεν πρόκειται για έναν ή δύο φοιτητές αλλά ο μέσος χρόνος αποφοίτησης ξεπερνά το διπλάσιο της προβλεπόμενης διάρκειας των σπουδών, η πολιτεία δεν μπορεί από τη μία πλευρά να θεσπίζει αυστηρά χρονικά όρια και από την άλλη να θεωρεί ότι η ίδια και το πανεπιστήμιο δεν έχουν τίποτε να εξηγήσουν.
Ένα τόσο μεγάλο χάσμα ανάμεσα στην τυπική και στην πραγματική διάρκεια σπουδών είναι από μόνο του ένα εκπαιδευτικό δεδομένο που χρειάζεται διερεύνηση.
Αν πράγματι ένα τετραετές πρόγραμμα χρειάζεται κατά μέσο όρο περισσότερα από εννέα χρόνια για να ολοκληρωθεί, τότε υπάρχουν μόνο δύο ενδεχόμενα: είτε για χρόνια εισάγονται στο συγκεκριμένο τμήμα μαζικά φοιτητές που είναι ανεπαρκείς για τις απαιτήσεις του –μια εξήγηση εξαιρετικά δύσκολο να υποστηριχθεί σοβαρά– είτε υπάρχουν δομικά χαρακτηριστικά του προγράμματος σπουδών, της διδασκαλίας και της εξέτασης που συμβάλλουν καθοριστικά στην καθυστέρηση της αποφοίτησης.
Και εδώ εμφανίζεται η μεγάλη αντίφαση της πολιτικής των διαγραφών.
Το κράτος λέει στον φοιτητή: «πρέπει να τελειώσεις εγκαίρως».
Θα πρέπει όμως να μπορεί ταυτόχρονα να πει και στο πανεπιστήμιο: «πρέπει να δημιουργήσεις τις πραγματικές ακαδημαϊκές προϋποθέσεις ώστε ένας συνεπής φοιτητής να μπορεί πράγματι να τελειώσει εγκαίρως».
Διαφορετικά δημιουργείται μια εξαιρετικά άνιση σχέση ευθύνης: ο φοιτητής τιμωρείται επειδή καθυστέρησε, ενώ κανένας θεσμός δεν λογοδοτεί όταν ολόκληρα τμήματα εμφανίζουν επί δεκαετίες χρόνους αποφοίτησης πολύ μεγαλύτερους από εκείνους που επισήμως προβλέπουν.
Και γι' αυτό, πριν διαγραφεί ο επόμενος «αιώνιος» φοιτητής, ίσως αξίζει να απαντηθεί ένα απλό ερώτημα:
Όταν ένα τετραετές πανεπιστημιακό τμήμα χρειάζεται κατά μέσο όρο εννέα χρόνια για να οδηγήσει τους φοιτητές του στο πτυχίο, ποιος ακριβώς καθυστέρησε; Ο φοιτητής ή το ίδιο το σύστημα;
