Τι κάνει ένα αλφαβητάριο να μένει στη μνήμη για δεκαετίες; Οι λέξεις, οι ιστορίες ή οι εικόνες που συνδέθηκαν με τα πρώτα βήματα ενός παιδιού στην ανάγνωση;
Στην περίπτωση των αλφαβηταρίων που εικονογράφησε ο Κώστας Γραμματόπουλος, μεγάλο μέρος της απάντησης βρίσκεται στις εικόνες. Για χιλιάδες παιδιά των δεκαετιών του 1950 και του 1960, οι αυλές, τα σπίτια, τα δέντρα, τα ζώα, οι οικογένειες, τα παιχνίδια και οι σχολικές αίθουσες που σχεδίασε έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της πρώτης επαφής τους με το σχολικό βιβλίο.
Ο Γραμματόπουλος, γεννημένος στην Αθήνα το 1916, σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών και μαθήτευσε, μεταξύ άλλων, κοντά στον σπουδαίο χαράκτη Γιάννη Κεφαλληνό. Συνέδεσε την τέχνη του με το βιβλίο και την εκπαίδευση και έβαλε τη σφραγίδα του σε δύο από τα γνωστότερα αλφαβητάρια της μεταπολεμικής Ελλάδας: τα «Καλά παιδιά» και το «Αλφαβητάριο» του 1955.
Η μεγάλη αλλαγή που έφερε δεν ήταν απλώς αισθητική. Ο Γραμματόπουλος έστρεψε το βλέμμα στον κόσμο του παιδιού. Στις εικόνες του πρωταγωνιστούν η οικογένεια, το σχολείο, τα παιχνίδια, τα ζώα και η καθημερινή ζωή. Οι μορφές είναι απλές, οι συνθέσεις λιτές και κάθε εικόνα φαίνεται να αφηγείται μια μικρή ιστορία.
Κυρίως, όμως, η εικόνα δεν λειτουργούσε ως διακόσμηση του κειμένου.
Πριν ακόμη μπορέσει να διαβάσει τις λέξεις, το παιδί μπορούσε να παρατηρήσει την εικόνα, να αναγνωρίσει πρόσωπα και αντικείμενα, να συνδέσει γεγονότα και να φτιάξει τη δική του αφήγηση. Η εικόνα γινόταν έτσι μέρος της ίδιας της μαθησιακής διαδικασίας.
Τα «Καλά παιδιά» απέσπασαν διεθνή διάκριση στο Βέλγιο, ενώ η εικονογραφική δουλειά του Γραμματόπουλου αναγνωρίστηκε ως χαρακτηριστικό δείγμα μιας ελληνικής εικαστικής γλώσσας που αξιοποιούσε στοιχεία της λαϊκής και βυζαντινής παράδοσης χωρίς να μένει εγκλωβισμένη σε αυτήν.
Εβδομήντα χρόνια αργότερα, τα αλφαβητάρια του θέτουν ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο.
Σήμερα τα σχολικά βιβλία είναι γεμάτα φωτογραφίες, χρώματα, γραφικά, συνδέσμους και ψηφιακό υλικό. Είναι όμως ένα βιβλίο καλύτερο απλώς επειδή έχει περισσότερες εικόνες;
Ο Γραμματόπουλος είχε δώσει τη δική του απάντηση ήδη από τη δεκαετία του 1950. Η εικόνα αποκτά εκπαιδευτική αξία όταν δεν χρησιμοποιείται απλώς για να τραβήξει το βλέμμα, αλλά όταν κάνει το παιδί να παρατηρεί, να σκέφτεται, να συνδέει και να αφηγείται.
Ίσως γι’ αυτό τα αλφαβητάριά του έμειναν στη μνήμη τόσων ανθρώπων. Δεν έμαθαν στα παιδιά μόνο να διαβάζουν λέξεις. Τα έμαθαν να «διαβάζουν» και εικόνες.
Ευαγγελία Κανταρτζή
Διευθύντρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
