Για δεκαετίες το πανεπιστημιακό πτυχίο θεωρούνταν το ασφαλέστερο εισιτήριο για μια καλύτερη ζωή. Οι ελληνικές οικογένειες επένδυσαν τεράστια οικονομικά ποσά, αλλά και αμέτρητες προσωπικές θυσίες, με την πεποίθηση ότι η μόρφωση θα εξασφάλιζε στα παιδιά τους μια σταθερή εργασία, αξιοπρεπείς αποδοχές και κοινωνική ανέλιξη.
Σήμερα, η υπόσχεση αυτή δείχνει να έχει ραγίσει.
Χιλιάδες νέοι επιστήμονες ολοκληρώνουν τις σπουδές τους, αποκτούν μεταπτυχιακά, ξένες γλώσσες και πιστοποιήσεις, αλλά βρίσκονται αντιμέτωποι με μια αγορά εργασίας που είτε δεν τους χρειάζεται είτε τους προσφέρει θέσεις πολύ κατώτερες των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους.
Πρόκειται για το φαινόμενο που εδώ και χρόνια περιγράφεται ως «ανεργία των πτυχίων», μια πραγματικότητα που δεν αφορά μόνο όσους παραμένουν άνεργοι, αλλά και όσους εργάζονται σε αντικείμενα άσχετα με τις σπουδές τους ή αμείβονται με μισθούς που δεν επιτρέπουν ούτε στοιχειώδη οικονομική αυτονομία.
Η μεγάλη παρεξήγηση
Θεωρούμε ότι η δημόσια συζήτηση για το φλέγον αυτό θέμα συχνά ξεκινά από λάθος αφετηρία.
Η εύκολη εξήγηση είναι να αποδοθεί η ευθύνη στους ίδιους τους νέους, με το επιχείρημα ότι «διάλεξαν λάθος σχολή» ή ότι οι σπουδές τους δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες της αγοράς.
Η πραγματικότητα, σύμφωνα με την προσέγγισή του, είναι διαφορετική. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται πρωτίστως στις επιλογές των φοιτητών αλλά στη δομή της ελληνικής οικονομίας, η οποία δημιουργεί περιορισμένο αριθμό θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και συνεχίζει να στηρίζεται σε κλάδους χαμηλής προστιθέμενης αξίας.
Με άλλα λόγια, δεν είναι οι νέοι που «περίσσεψαν». Είναι οι ποιοτικές θέσεις εργασίας που δεν δημιουργήθηκαν ποτέ.
Πτυχία χωρίς αντίκρισμα
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αντιφατική.
Από τη μία πλευρά, η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις νεότερες ηλικίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Από την άλλη, σημαντικό ποσοστό των πτυχιούχων είτε παραμένει άνεργο είτε εργάζεται σε επαγγέλματα που δεν απαιτούν πανεπιστημιακές σπουδές.
Το φαινόμενο της ετεροαπασχόλησης έχει λάβει μεγάλες διαστάσεις. Πτυχιούχοι Φιλοσοφικών Σχολών, Ψυχολογίας, Πολιτικών Επιστημών, Οικονομικών, ακόμη και Μηχανικοί ή Νομικοί, συχνά εργάζονται σε εμπορικά καταστήματα, τηλεφωνικά κέντρα, υπηρεσίες εστίασης ή άλλες θέσεις που δεν αξιοποιούν την επιστημονική τους κατάρτιση.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένες περιπτώσεις αλλά για μια πραγματικότητα που αφορά χιλιάδες νέους.
Η υποαπασχόληση ως νέα κανονικότητα
Η ανεργία δεν είναι πλέον η μοναδική όψη του προβλήματος.
Ένα ολοένα και μεγαλύτερο μέρος των νέων επιστημόνων εργάζεται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, μερικής απασχόλησης ή σε διαδοχικές προσωρινές θέσεις εργασίας.
Στον χώρο της εκπαίδευσης, για παράδειγμα, χιλιάδες αναπληρωτές εκπαιδευτικοί αλλάζουν κάθε χρόνο τόπο κατοικίας, ζουν μακριά από τις οικογένειές τους και καλούνται να επιβιώσουν με αποδοχές που, μετά την αφαίρεση των εξόδων στέγασης και μετακίνησης, αφήνουν ελάχιστο διαθέσιμο εισόδημα.
Παρόμοια εικόνα συναντά κανείς και σε άλλους επιστημονικούς κλάδους, όπου οι νέοι πτυχιούχοι καλούνται να εργαστούν με μισθούς που δύσκολα ανταποκρίνονται στο σημερινό κόστος ζωής.
Το πραγματικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι ότι τα πανεπιστήμια παράγουν υπερβολικά πολλούς αποφοίτους.
Το πρόβλημα είναι ότι η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να δημιουργεί σχετικά λίγες θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης.
Η ανάπτυξη εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον τουρισμό, το εμπόριο, την εστίαση και άλλους κλάδους υπηρεσιών, οι οποίοι δεν μπορούν να απορροφήσουν το σύνολο του υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού που παράγουν τα πανεπιστήμια.
Αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται μια μόνιμη αναντιστοιχία ανάμεσα στην προσφορά πτυχιούχων και στη ζήτηση της αγοράς.
Το τίμημα λέγεται brain drain
Όταν μια χώρα αδυνατεί να αξιοποιήσει τους επιστήμονές της, εκείνοι αναζητούν ευκαιρίες αλλού.
Το φαινόμενο του brain drain εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες συνέπειες της ανεργίας και της υποαπασχόλησης των πτυχιούχων.
Γιατροί, μηχανικοί, ερευνητές, επιστήμονες πληροφορικής και πολλοί ακόμη επιλέγουν να εργαστούν σε χώρες που προσφέρουν καλύτερες αποδοχές, επαγγελματική εξέλιξη και σταθερό εργασιακό περιβάλλον.
Έτσι, η Ελλάδα επενδύει σημαντικούς δημόσιους πόρους στην εκπαίδευση νέων επιστημόνων, οι οποίοι τελικά προσφέρουν τις γνώσεις και την παραγωγικότητά τους σε άλλες οικονομίες.
Οι σχολές δεν φταίνε από μόνες τους
Τα τελευταία χρόνια η συζήτηση συνοδεύεται συχνά από προτάσεις περιορισμού εισακτέων, συγχωνεύσεων ή καταργήσεων πανεπιστημιακών τμημάτων. Τέτοιες προσεγγίσεις δεν αντιμετωπίζουν τη ρίζα του προβλήματος.
Η μείωση των αποφοίτων δεν δημιουργεί αυτομάτως περισσότερες θέσεις εργασίας ούτε αλλάζει το παραγωγικό μοντέλο της χώρας.
Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η ουσιαστική απάντηση βρίσκεται στην αναδιάρθρωση της οικονομίας, στην ενίσχυση της βιομηχανίας, της έρευνας, της τεχνολογίας και της καινοτομίας, ώστε να αυξηθεί η ζήτηση για εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό.
Το μεγάλο στοίχημα
Η ανεργία των πτυχίων δεν αποτελεί μόνο εκπαιδευτικό ή εργασιακό ζήτημα. Είναι πρόβλημα αναπτυξιακό, δημογραφικό και κοινωνικό.
Όταν ένας νέος επιστήμονας δεν μπορεί να αξιοποιήσει τις γνώσεις του, δεν αναβάλλεται μόνο η επαγγελματική του πορεία. Αναβάλλονται η οικονομική ανεξαρτησία, η δημιουργία οικογένειας, η απόκτηση κατοικίας και, τελικά, η ίδια η προοπτική ζωής.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ελλάδα παράγει πολλούς πτυχιούχους. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να γίνει μια χώρα που θα τους χρειάζεται.
Γιατί το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι οι νέοι που σπούδασαν πολύ. Είναι μια οικονομία που, παρά το υψηλό μορφωτικό επίπεδο του ανθρώπινου δυναμικού της, εξακολουθεί να μην μπορεί να μετατρέψει τη γνώση σε ανάπτυξη, την επιστήμη σε παραγωγή και το πτυχίο σε πραγματική επαγγελματική προοπτική.
