Ακούγοντας τον κατ ’εμέ απαράδεκτο κυβερνητικό εκπρόσωπο να προσπαθεί να αξιοποιήσει τις αποτρόπαιες εγκληματικές ενέργειες για τη συκοφάντηση των Ελληνικών δημόσιων Πανεπιστημίων αισθάνθηκα οργή αλλά και ντροπή, γιατί ως Ευρωπαίος πολίτης ανέχομαι τέτοιους «άριστους» εκπροσώπους. Θα τον πληροφορήσω λοιπόν τι είναι το πανεπιστήμιο διεθνώς και γιατί η Κοινωνία το δημιούργησε ως τόπο «στοχασμού του εαυτού της». Λίγο δύσκολο βέβαια για επικρατούσες άκρως συντηρητικές, αγοραίες λογικές.
Το Πανεπιστήμιο δεν ιδρύθηκε για να παράγει πειθαρχημένους υπηκόους. Δεν ιδρύθηκε για να είναι ένας αποστειρωμένος διάδρομος εξετάσεων, ένα παράρτημα της αγοράς, ένα κέντρο πιστοποίησης δεξιοτήτων χωρίς ψυχή, χωρίς αμφισβήτηση, χωρίς συλλογική ζωή. Ιδρύθηκε για να υπηρετεί τη γνώση, την έρευνα, την κριτική σκέψη, την κοινωνική πρόοδο. Ιδρύθηκε για να αμφισβητεί το αυτονόητο, να ενοχλεί την εξουσία, να ανοίγει δρόμους εκεί όπου η κοινωνία ασφυκτιά.
Γι’ αυτό και κάθε επίθεση στη συλλογική ζωή του Πανεπιστημίου δεν είναι ένα «διοικητικό μέτρο». Είναι πολιτική πράξη. Είναι απόπειρα μετάλλαξης του Πανεπιστημίου από χώρο ελευθερίας σε χώρο επιτήρησης. Από κοινότητα διδασκόντων, φοιτητών και εργαζομένων σε μηχανισμό σιωπής. Από ζωντανό κύτταρο δημοκρατίας σε φοβισμένο ίδρυμα με κάμερες, απαγορεύσεις, πειθαρχικά και εισαγγελείς.
Τα πρόσφατα περιστατικά δεν είναι τυχαία ούτε μεμονωμένα. Η απόλυση συνδικαλιστή διοικητικού υπαλλήλου, οι ποινικές διώξεις πανεπιστημιακών, ερευνητών, εργαζομένων και φοιτητών, οι απαγορεύσεις εκδηλώσεων, οι προσαγωγές εκπροσώπων φοιτητικών συλλόγων, όλα συνθέτουν την ίδια εικόνα: μια οργανωμένη αυταρχική εκστρατεία εναντίον όποιου επιμένει να μιλά, να διεκδικεί, να οργανώνεται.
Ο νόμος 5224/2025, με το πρόσχημα της «ασφάλειας» στα ΑΕΙ, εντάσσεται σε αυτή τη λογική. Προβλέπει πλέγμα πειθαρχικών και διοικητικών μηχανισμών, σχέδια ασφάλειας, παρατηρητήρια και διατάξεις που επεκτείνουν τον έλεγχο πάνω στη φοιτητική και πανεπιστημιακή ζωή. Ενδεικτικά, το άρθρο 69 τροποποιεί τα πειθαρχικά παραπτώματα των φοιτητών, ενώ άλλες διατάξεις αφορούν σχέδια ασφάλειας και θεσμούς παρακολούθησης της «ασφάλειας» στα ΑΕΙ.
Αλλά ας μιλήσουμε καθαρά. Ποια ασφάλεια απειλείται από μια πολιτική εκδήλωση; Ποια τάξη διασαλεύεται από μια συνέλευση; Ποια «ομαλή λειτουργία» κινδυνεύει από εργαζόμενους που ζητούν δικαιώματα, από φοιτητές που αντιδρούν, από διδάσκοντες που αρνούνται να μετατραπούν σε σιωπηλούς υπαλλήλους μιας αυταρχικής διοίκησης;
Η αλήθεια είναι ότι δεν φοβούνται την ανομία. Φοβούνται τη συλλογικότητα. Δεν φοβούνται τη βία. Φοβούνται τη σκέψη που γίνεται πράξη. Δεν φοβούνται την παραβατικότητα. Φοβούνται το Πανεπιστήμιο όταν θυμάται την αποστολή του.
Γιατί το Πανεπιστήμιο, ιστορικά, δεν υπήρξε ποτέ ουδέτερος χώρος. Από τα μεγάλα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια του Μεσαίωνα μέχρι τα σύγχρονα δημόσια πανεπιστήμια, ήταν πάντα πεδίο σύγκρουσης ιδεών. Εκεί γεννήθηκαν επιστημονικές επαναστάσεις. Εκεί αμφισβητήθηκαν δόγματα. Εκεί συγκρούστηκαν η ελευθερία με τη λογοκρισία, η γνώση με την εξουσία, η νεότητα με τη συντήρηση. Πανεπιστήμιο χωρίς ελευθερία έκφρασης είναι βιβλιοθήκη χωρίς βιβλία. Εργαστήριο χωρίς πείραμα. Αμφιθέατρο χωρίς φωνή.
Σήμερα επιχειρείται να παρουσιαστεί η συλλογική δράση ως απειλή. Η κινητοποίηση ως πρόβλημα ασφάλειας. Η διαμαρτυρία ως πειθαρχικό αδίκημα. Η πολιτική συζήτηση ως διατάραξη. Πρόκειται για αντιστροφή της ίδιας της έννοιας της δημοκρατίας. Διότι δημοκρατία δεν είναι να μιλάς μόνο όταν σε εγκρίνουν. Δεν είναι να συγκεντρώνεσαι μόνο όταν δεν ενοχλείς. Δεν είναι να διεκδικείς μόνο μέσα στα όρια που θέτει αυτός εναντίον του οποίου διεκδικείς.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο ζήτημα. Η επίθεση στα Πανεπιστήμια δεν αφορά μόνο τα Πανεπιστήμια. Αφορά όλη την κοινωνία. Σήμερα απαγορεύεται μια εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο. Αύριο μια συγκέντρωση εργαζομένων. Μεθαύριο μια μαθητική κινητοποίηση. Ύστερα μια απεργία. Ο αυταρχισμός δεν σταματά μόνος του. Δοκιμάζει, προχωρά, επεκτείνεται, αν δεν βρει αντίσταση.
Γι’ αυτό απαιτείται συντονισμός. Όχι αποσπασματικές αντιδράσεις. Όχι αμυντικές διαμαρτυρίες της στιγμής. Χρειάζεται κοινό μέτωπο φοιτητικών συλλόγων, εργαζομένων, διδασκόντων, ερευνητών, πανεπιστημιακών, σχολείων, σωματείων, κοινωνικών φορέων. Χρειάζεται να υπερασπιστούμε το αυτονόητο: ότι το δημόσιο Πανεπιστήμιο είναι χώρος μόρφωσης, ελευθερίας, συλλογικής ζωής και κοινωνικής ευθύνης.
Δεν θέλουμε Πανεπιστήμιο-στρατώνα. Δεν θέλουμε Πανεπιστήμιο-εταιρεία. Δεν θέλουμε Πανεπιστήμιο φοβισμένων ανθρώπων, που θα κοιτούν γύρω τους πριν μιλήσουν. Θέλουμε Πανεπιστήμιο ζωντανό, δημοκρατικό, ανήσυχο, κοινωνικά χρήσιμο. Πανεπιστήμιο που θα υπηρετεί την αλήθεια και όχι την εξουσία. Τη γνώση και όχι την αγορά. Την ειρήνη και όχι την πολεμική βιομηχανία. Τον άνθρωπο και όχι το κέρδος.
Και αν κάποιοι θεωρούν ότι η σιωπή είναι προϋπόθεση της «κανονικότητας», ας τους απαντήσουμε καθαρά: η ιστορία των Πανεπιστημίων γράφτηκε από εκείνους που δεν σιώπησαν.
*Του Νίκου Μαρκάτου, Ομότιμου Καθηγητή ΕΜΠ, π.Πρύτανη ΕΜΠ
