«Πρέπει να επανεξεταστούν συνολικά τα προγράμματα σπουδών, τα μαθήματα, τα μαθησιακά αποτελέσματα, οι αξιολογήσεις, τα βιβλία και το εκπαιδευτικό περιεχόμενο.»
Πριν λίγες μέρες υπέβαλα την παραίτησή μου από τη θέση του καθηγητή στο ΤΕΦΑΑ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ολοκληρώνοντας 4,5 χρόνια υπηρεσίας, θεωρώ χρήσιμο να καταγράψω τις βασικές προτάσεις και παρεμβάσεις μου παρουσιάζοντας κάθε θεματική πρόταση, τι επιδίωκε, ποιες ενέργειες έγιναν και ποιο ήταν τελικά το αποτέλεσμα.
Η οπτική αυτή βασίζεται σε εμπειρία περισσότερων από 30 ετών στην ανώτατη εκπαίδευση. Έχω σπουδάσει, εργαστεί ή διδάξει σε περισσότερα από 13 πανεπιστήμια στην Ελλάδα, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Αυστραλία και την Κύπρο, έχοντας παράλληλα υπηρετήσει σε διοικητικούς και ακαδημαϊκούς ρόλους, μεταξύ άλλων ως Διευθυντής Προγράμματος Κοινωνικών Επιστημών και Πρόεδρος Τμημάτων. Αυτή η εμπειρία επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο αξιολόγησα τις ανάγκες του Τμήματος/Πανεπιστημίου και διαμόρφωσα τις προτάσεις που ακολουθούν.
Κεντρικό σημείο του απολογισμού μου είναι ότι η εκπαίδευση έχει ήδη αλλάξει λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης. Δεν αρκεί πλέον το παλιό μοντέλο μετάδοσης γνώσης. Ο καθηγητής πρέπει να λειτουργεί περισσότερο ως facilitator - ως άνθρωπος που σχεδιάζει εμπειρίες μάθησης, καθοδηγεί, προκαλεί κριτική σκέψη και δίνει ανατροφοδότηση - και λιγότερο ως αναγνώστης διαφανειών. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να επανεξεταστούν συνολικά τα προγράμματα σπουδών, τα μαθήματα, τα μαθησιακά αποτελέσματα, οι αξιολογήσεις, τα βιβλία και το εκπαιδευτικό περιεχόμενο.
Σχετικά κείμενα και βίντεο: βίντεο για την αλλαγή στην εκπαίδευση · The Student, the Machine, and the Moment · The Integration of Generative AI Tools in Academic Writing · Large Language Model–assisted curriculum audit in psychology · άρθρα/οδηγοί για ΤΝ και εκπαίδευση
Η ιεράρχηση ξεκινά από όσα θεωρώ σημαντικότερα όχι μόνο για το ΤΕΦΑΑ ή το ΑΠΘ, αλλά για το σύνολο των ελληνικών πανεπιστημίων. Ορισμένα από τα ζητήματα που ακολουθούν - ιδίως η ακαδημαϊκή ακεραιότητα, η χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης, οι βασικές αρχές αξιολόγησης και οι διαδικασίες αντιμετώπισης παραβάσεων - είναι κατά τη γνώμη μου συστημικά και δεν θα έπρεπε να επανασχεδιάζονται από μηδενική βάση από κάθε Τμήμα, Σχολή ή Πανεπιστήμιο.
1. Ενιαίο εθνικό πλαίσιο για ΤΝ, ακαδημαϊκή ακεραιότητα και αξιολόγηση
Παραμένει για μένα δυσεξήγητο γιατί κάθε Τμήμα, Σχολή ή Πανεπιστήμιο καλείται να συντάσσει από την αρχή δικούς του κανονισμούς για ζητήματα που είναι κοινά σε ολόκληρο το σύστημα ανώτατης εκπαίδευσης. Θεωρώ ότι η Πολιτεία (π.χ. το Υπουργείο, η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης) θα μπορούσε να θεσπίσει ένα σαφές ελάχιστο εθνικό πλαίσιο, το οποίο τα Ιδρύματα θα εξειδικεύουν μόνο όπου απαιτείται.
Κεντρικές προτάσεις:
- ενιαίες βασικές αρχές για επιτρεπτή, περιορισμένη ή μη επιτρεπτή χρήση ΤΝ στις αξιολογούμενες εργασίες,
- κοινός πυρήνας κανόνων ακαδημαϊκής ακεραιότητας και διαβαθμισμένων κυρώσεων,
- ελάχιστες προδιαγραφές για τη δήλωση χρήσης ΤΝ στα περιγράμματα μαθημάτων και στις εργασίες,
- κοινές αρχές για αξιολόγηση, επανεξέταση, παρατάσεις και ειδικές περιστάσεις,
- υποχρεωτική βασική εκπαίδευση φοιτητών και προσωπικού στην υπεύθυνη χρήση ΤΝ και στην ακαδημαϊκή δεοντολογία.
Στο ίδιο πλαίσιο επιχείρησα να προκαλέσω δημόσια συζήτηση μέσω σειράς άρθρων για την ΤΝ στην εκπαίδευση. Ένα από αυτά εξηγούσε στους φοιτητές πώς μπορούν να γράφουν τις εργασίες τους με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης. Το θεώρησα συνειδητά ως έναν «δούρειο ίππο»: πίστευα ότι, αν γινόταν απολύτως ορατό πόσο δραστικά είχε αλλάξει ήδη η διαδικασία συγγραφής μιας εργασίας, το Υπουργείο θα αναγκαζόταν να πει, ουσιαστικά, «ήρθε η ώρα να θεσπίσουμε κανόνες». Η αρθρογραφία έγινε, αλλά ούτε αυτή η προσπάθεια οδήγησε στο θεσμικό αποτέλεσμα που επιδίωκα.
Ενδεικτικά: Δωρεάν Εργαλεία ΤΝ για Βιβλιογραφική Ανασκόπηση · The Integration of Generative AI Tools in Academic Writing
| Κατάσταση: ΜΕΡΙΚΩΣ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Η δημόσια παρέμβαση και η αρθρογραφία υλοποιήθηκαν· ενιαίο εθνικό πλαίσιο δεν προέκυψε. |
2. Ακαδημαϊκή ακεραιότητα, λογοκλοπή και εφαρμογή κυρώσεων
Πρότεινα ένα ολοκληρωμένο σύστημα αντιμετώπισης παραβάσεων ακαδημαϊκής ακεραιότητας, όχι μόνο έναν έλεγχο ομοιότητας. Η πρόταση περιλάμβανε σαφείς κατηγορίες παραβάσεων, κλιμακωτές συνέπειες, decision tree για τους διδάσκοντες, διαδικασία αναφοράς, τήρηση ιστορικού επαναλαμβανόμενων παραβάσεων και εφαρμογή των ίδιων αρχών σε προπτυχιακό, μεταπτυχιακό και διδακτορικό επίπεδο.
Σε συνεργασία με τη Βιβλιοθήκη του ΤΕΦΑΑ δημιουργήθηκε το διαδικτυακό «Μάθημα για τη Λογοκλοπή και την Αποφυγή της» στο elearning.auth.gr, με ενότητες, παραδείγματα, quizzes, οπτικοακουστικό υλικό και βιβλιογραφία. Πρότεινα να γίνει υποχρεωτικό μάθημα χωρίς πιστωτικές μονάδες για τους φοιτητές. Δεν έγινε και η χρήση του παρέμεινε πολύ περιορισμένη.
Απουσία κυρώσεων. Δεν επιβλήθηκαν ποινές σε φοιτητές οι οποίοι, με βάση τα στοιχεία που είχα στη διάθεσή μου, είχαν προχωρήσει σε σοβαρές παραβάσεις κατά τη συγγραφή των εργασιών τους. Για μένα αυτό αποτέλεσε το «κερασάκι στην τούρτα», με δεδομένες τις υπόλοιπες αποτυχημένες προσπάθειες για αλλαγές και τον 17χρονο δικαστικό αγώνα μου κατά της διαφθοράς στα πανεπιστήμια, σε υπόθεση στην οποία είχε προστατευτεί και εκλεγεί (αντί εμού) μέλος ΔΕΠ που εντοπίστηκε να αντιγράφει δική μου εργασία καθώς και εργασίες άλλων.
| Κατάσταση: ΜΕΡΙΚΩΣ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Το εκπαιδευτικό μάθημα δημιουργήθηκε. Ενιαία πολιτική, υποχρεωτική εκπαίδευση και συνεπής εφαρμογή κυρώσεων δεν θεσμοθετήθηκαν. |
3. Τεχνητή Νοημοσύνη στη διδασκαλία και στην αξιολόγηση
Από το 2023 υποστήριξα ότι η ΤΝ δεν είναι απλώς ένα επιπλέον εργαλείο αλλά αλλαγή που επηρεάζει το τι σημαίνει διδασκαλία, εργασία, εξέταση και πιστοποίηση γνώσεων και δεξιοτήτων. Η βασική θέση μου ήταν ότι δεν αρκεί να επιτρέπεται ή να απαγορεύεται η ΤΝ: πρέπει να επανασχεδιαστεί η ίδια η εκπαιδευτική διαδικασία. Ο ρόλος του καθηγητή μετακινείται από τη μετάδοση πληροφοριών προς τη διευκόλυνση της μάθησης (facilitation), την ενεργητική συμμετοχή, την κριτική σκέψη, την εφαρμογή και την ανατροφοδότηση.
Βλ. επίσης: Όταν Διδάσκουμε το Χθες σε Μαθητές του Αύριο · Course Improvement Playbook · Curriculum Audit (2026)
Πρότεινα τα παρακάτω:
- σαφής δήλωση σε κάθε μάθημα για το επιτρεπόμενο επίπεδο χρήσης ΤΝ,
- κλίμακα πολιτικής από πλήρη απαγόρευση έως ελεύθερη χρήση με διαφάνεια και αναφορά,
- ανασχεδιασμός εργασιών και εξετάσεων ώστε να αξιολογούν πραγματικές δεξιότητες,
- εκπαίδευση καθηγητών στη χρήση και στους περιορισμούς των εργαλείων ΤΝ,
- υποχρεωτική βασική εκπαίδευση των φοιτητών,
- δημιουργία ειδικής ομάδας εργασίας (Task Force) για συνεχή παρακολούθηση και επικαιροποίηση πολιτικών.
Παράλληλα ανέπτυξα εφαρμογές, chatbots και εκπαιδευτικούς πόρους για Μεθοδολογία Έρευνας, Στατιστική, σχεδιασμό μαθημάτων, e-tivities, ακαδημαϊκή ακεραιότητα και αξιολόγηση/αναμόρφωση προγραμμάτων σπουδών.
| Κατάσταση: ΜΕΡΙΚΩΣ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Δημιούργησα εργαλεία και εκπαιδευτικούς πόρους, αλλά δεν υιοθετήθηκαν, ενώ δεν εφαρμόστηκε ένα συνολικό θεσμικό πλαίσιο χρήσης ΤΝ ούτε πραγματοποιήθηκε συστηματική εκπαίδευση προσωπικού και φοιτητών. |
4. Αναμόρφωση Προγραμμάτων Σπουδών και αξιολόγησης
Πρότεινα η αναμόρφωση του Προγράμματος Σπουδών να γίνεται με συστηματική χαρτογράφηση και όχι με αποσπασματικές προσθήκες μαθημάτων.
- Χαρτογράφηση Προγράμματος Σπουδών (Curriculum map): ποια γνώση και ποιες δεξιότητες διδάσκονται, σε ποιο εξάμηνο και με ποια προοδευτικότητα,
- Χαρτογράφηση Αξιολογήσεων (Assessment map): ποιοι τύποι αξιολόγησης χρησιμοποιούνται, με ποια βαρύτητα και σε ποια σημεία του προγράμματος,
- SMART και μετρήσιμα μαθησιακά αποτελέσματα,
- Εποικοδομητική ευθυγράμμιση (constructive alignment) μεταξύ μαθησιακών αποτελεσμάτων, διδασκαλίας και αξιολόγησης,
- Εντοπισμός επικαλύψεων, κενών και μαθημάτων που δεν εξυπηρετούν επαρκώς το γνωστικό αντικείμενο,
- Σύνδεση των μαθησιακών αποτελεσμάτων με τις σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες της αγοράς εργασίας,
- Χρήση εξειδικευμένων εφαρμογών ΤΝ που δημιούργησα ώστε ο έλεγχος και η επικαιροποίηση των προγραμμάτων να γίνεται ταχύτερα και πιο συστηματικά.
| Κατάσταση: ΔΕΝ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΩΣ ΣΥΣΤΗΜΑ. Επιμέρους αλλαγές μπορεί να έγιναν, αλλά curriculum mapping, assessment mapping και συνολική αναδιάρθρωση δεν υιοθετήθηκαν ως ενιαία διαδικασία. |
5. Ακαδημαϊκές δεξιότητες και Μεθοδολογία Έρευνας
Θεώρησα κρίσιμο οι φοιτητές να αποκτούν από νωρίς δεξιότητες ακαδημαϊκής γραφής, βιβλιογραφικής αναζήτησης, αναφοράς πηγών, κριτικής αξιολόγησης, βασικής στατιστικής και ορθής χρήσης ΤΝ. Πρότεινα υποχρεωτικό εισαγωγικό μάθημα Ακαδημαϊκές Συγγραφικές & Ερευνητικές Δεξιότητες με ή χωρίς πιστωτικές μονάδες, που θα λειτουργούσε ως κοινή βάση για τα επόμενα μαθήματα.
Παράλληλα συνέβαλα στην ένταξη της Μεθοδολογίας Έρευνας στον κορμό επιλογής, ώστε περισσότεροι φοιτητές να εκπαιδεύονται στο πώς παράγεται, αξιολογείται και αμφισβητείται τεκμηριωμένα η επιστημονική γνώση.
Εισηγήθηκα τη δημιουργία μιας ασύγχρονης διαδικτυακής ενότητας με τίτλο «Εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο», απευθυνόμενης σε νέους φοιτητές και μέλη ΔΕΠ, με στόχο να συμπληρώνει και να υποστηρίζει τις τελετές υποδοχής και καλωσορίσματος.
| Κατάσταση: ΜΕΡΙΚΩΣ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Η Μεθοδολογία Έρευνας ενισχύθηκε. Το κοινό υποχρεωτικό εισαγωγικό μάθημα ακαδημαϊκών δεξιοτήτων δεν θεσμοθετήθηκε. |
6. Κανονισμός σπουδών, παρατάσεις και διαφάνεια διαδικασιών
Πρότεινα οι βασικές διαδικασίες που επηρεάζουν άμεσα τους φοιτητές να είναι σαφείς, δημόσιες και εύκολα προσβάσιμες: πότε δικαιολογείται παράταση, τι θεωρείται σοβαρή ασθένεια ή ειδική περίσταση, ποια δικαιολογητικά απαιτούνται, τι γίνεται σε αναβολή αξιολόγησης και ποια διαδικασία ακολουθείται.
Η έλλειψη σαφών, κοινών κανόνων δημιουργεί διαφορετικές πρακτικές μεταξύ μαθημάτων και μεταφέρει ευθύνη σε μεμονωμένους διδάσκοντες. Και εδώ θεωρώ ότι ένας βασικός εθνικός κορμός κανόνων θα ήταν αποτελεσματικότερος από την παραγωγή πολλών διαφορετικών κανονισμών.
| Κατάσταση: ΔΕΝ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΩΣ ΕΝΙΑΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ. Δεν δημιουργήθηκε το σαφές, κεντρικό και εύκολα προσβάσιμο πλαίσιο που προτάθηκε. |
7. Ψηφιακή εξυπηρέτηση φοιτητών και διοικητική λειτουργία
Πρότεινα η ιστοσελίδα να λειτουργεί ως πραγματικό σημείο εξυπηρέτησης και όχι ως αποθήκη PDF και ανακοινώσεων. Στο ίδιο πλαίσιο πρότεινα ψηφιακό βοηθό (chatbot) για απαντήσεις σε συχνά ερωτήματα φοιτητών, πρόσβαση σε κανονισμούς, οδηγίες, φόρμες και διαδικασίες, με στόχο καλύτερη εξυπηρέτηση και μείωση των καθημερινών τηλεφωνημάτων και επισκέψεων.
| Κατάσταση: ΔΕΝ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Δεν υιοθετήθηκε η πρόταση για ολοκληρωμένη ψηφιακή πύλη και virtual assistant. |
8. Κοινότητα Πρακτικής και οργανωμένη επιμόρφωση προσωπικού
Πρότεινα τη δημιουργία online Κοινότητας Πρακτικής (Community of Practice) για τους διδάσκοντες, ώστε η ανταλλαγή εμπειρίας, καλών πρακτικών και νέων εργαλείων να αποτελεί οργανωμένη λειτουργία και όχι να εξαρτάται από προσωπικές πρωτοβουλίες. Πρότεινα επίσης workshops για τη διδασκαλία και αξιολόγηση στην εποχή της ΤΝ.
| Κατάσταση: ΔΕΝ ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Δεν δημιουργήθηκε μόνιμη Κοινότητα Πρακτικής ούτε σταθερό πρόγραμμα επιμόρφωσης σε επίπεδο Τμήματος. |
9. Διεθνής μεταφορά γνώσης, έρευνα και εξωστρέφεια
Μέσω διεθνών και Erasmus δραστηριοτήτων συμμετείχα σε εκπαιδευτικές δράσεις σε Πολωνία, Λετονία, Ισπανία, Βραζιλία, Γερμανία, Κίνα, Μεξικό και Αζερμπαϊτζάν, εκπαιδεύοντας προσωπικό και φοιτητές στη χρήση εργαλείων ΤΝ και ανταλλάσσοντας καλές πρακτικές.
Παράλληλα εργάστηκα ερευνητικά πάνω στη χρήση της ΤΝ στην ανώτατη εκπαίδευση, στις στάσεις των διδασκόντων και στις αλλαγές που απαιτούνται στα σύγχρονα προγράμματα σπουδών, ενώ ανέπτυξα ψηφιακά εργαλεία, εκπαιδευτικό υλικό και δημόσια αρθρογραφία με στόχο τη διάχυση γνώσης και την επιτάχυνση της θεσμικής συζήτησης.
| Κατάσταση: ΥΛΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Οι διεθνείς δράσεις, η ανάπτυξη πόρων και η ερευνητική/δημόσια δραστηριότητα πραγματοποιήθηκαν. Η θεσμική αξιοποίησή τους από το Τμήμα ή ευρύτερα παρέμεινε περιορισμένη. |
Κλείνοντας
Ο απολογισμός αυτός δεν είναι κατάλογος παραπόνων ούτε προσπάθεια απόδοσης προσωπικών ευθυνών. Είναι καταγραφή προτάσεων, ενεργειών και αποτελεσμάτων. Σε αρκετές περιπτώσεις τα εργαλεία, τα κείμενα ή οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις δημιουργήθηκαν· εκείνο που δεν ακολούθησε ήταν η θεσμική υιοθέτηση.
Η εμπειρία μου ενισχύει την άποψη ότι πολλά από τα κρίσιμα ζητήματα της σημερινής ανώτατης εκπαίδευσης δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστό πρόβλημα κάθε διδάσκοντα, Τμήματος ή Ιδρύματος. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, η ακαδημαϊκή ακεραιότητα, οι αρχές αξιολόγησης και η βασική προστασία της αξιοπιστίας των τίτλων σπουδών απαιτούν κοινή κατεύθυνση, σαφείς κανόνες και θεσμική ευθύνη. Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι να προσθέσουμε απλώς λίγη ΤΝ στο παλιό μοντέλο, αλλά να επανασχεδιάσουμε το μοντέλο όπου αυτό δεν εξυπηρετεί πλέον τη μάθηση και την επαγγελματική προετοιμασία των φοιτητών.
Κατά τη διάρκεια της θητείας μου προσπάθησα να θέσω αυτά τα ζητήματα εγκαίρως, να προτείνω εφαρμόσιμες λύσεις και, όπου μπορούσα, να κατασκευάσω ο ίδιος παραδείγματα και εργαλεία εφαρμογής. Κάποια υλοποιήθηκαν. Πολλά όχι. Εύχομαι όσα παραμένουν ανοιχτά να αντιμετωπιστούν πλέον όχι ως προτάσεις ενός προσώπου, αλλά ως ζητήματα που αφορούν την ποιότητα και την αξιοπιστία του πανεπιστημίου.
Άγγελος Ροδαφηνός, πρώην Καθηγητής ΑΠΘ.
