Το ελληνικό σύστημα εισαγωγής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση έχει ένα ισχυρό ιστορικό πλεονέκτημα: θεωρείται, σε μεγάλο βαθμό, αδιάβλητο. Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα. Σε μια κοινωνία που δικαίως απαιτεί ίσους κανόνες, διαφάνεια και κοινή μέτρηση, οι Πανελλαδικές Εξετάσεις αποτέλεσαν για δεκαετίες έναν θεσμό κοινωνικής εμπιστοσύνης.
Όμως εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο: το αδιάβλητο δεν ταυτίζεται με την παιδαγωγική δικαιοσύνη. Ένα σύστημα μπορεί να είναι τεχνικά αξιόπιστο και ταυτόχρονα εκπαιδευτικά στενό, ψυχολογικά εξοντωτικό και κοινωνικά άνισο. Μπορεί να μετρά σωστά μια στιγμιαία επίδοση, αλλά να αποτυγχάνει να αποτυπώσει τη μαθησιακή πορεία ενός παιδιού.
Σήμερα, το μέλλον χιλιάδων μαθητών συμπυκνώνεται σε λίγες τρίωρες εξετάσεις. Η Γ’ Λυκείου συχνά παύει να λειτουργεί ως κανονική τάξη Λυκείου και μετατρέπεται σε προθάλαμο εξεταστικής προπόνησης. Η Α’ και η Β’ Λυκείου υποβαθμίζονται στη συνείδηση πολλών μαθητών ως τάξεις «προθέρμανσης». Το δημόσιο σχολείο, αντί να είναι ο κεντρικός φορέας μόρφωσης, εμφανίζεται πολλές φορές ως θεσμικό συμπλήρωμα μιας εξωσχολικής προετοιμασίας που δεν μπορούν όλοι να υποστηρίξουν με τους ίδιους όρους.
Αυτό δεν είναι κανονικότητα. Είναι στρέβλωση.
Δεν είναι δυνατόν ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα να σχεδιάζεται σιωπηρά πάνω στην παραδοχή ότι ο μαθητής θα καλύψει εκτός σχολείου ό,τι δεν προλαβαίνει, δεν μπορεί ή δεν οργανώνεται να καλύψει το σχολείο. Η δημόσια εκπαίδευση δεν μπορεί να λειτουργεί ως βάση δεδομένων ύλης και οι εξετάσεις ως τελικός μηχανισμός ταξινόμησης. Το σχολείο οφείλει να μορφώνει, να στηρίζει, να καλλιεργεί, να αξιολογεί με σοβαρότητα και να οδηγεί τον μαθητή στη γνώση με τρόπο δίκαιο και παιδαγωγικά συνεκτικό.
Η χώρα χρειάζεται ένα νέο Εθνικό Απολυτήριο. Όχι ένα νέο όνομα για τις ίδιες Πανελλαδικές. Όχι μια πρόχειρη μεταρρύθμιση που θα μεταφέρει το άγχος από τη Γ΄ Λυκείου σε όλες τις τάξεις. Όχι ένα σύστημα ανεξέλεγκτης σχολικής βαθμολογίας που θα γεννήσει καχυποψία και βαθμολογικό πληθωρισμό. Χρειάζεται ένα μεικτό, θεσμικά θωρακισμένο και παιδαγωγικά ισορροπημένο σύστημα, που θα συνδυάζει την εθνική αξιοπιστία με τη συνολική μαθησιακή πορεία.
Η βασική ιδέα είναι απλή: το μέλλον ενός μαθητή δεν πρέπει να κρίνεται σαν πέναλτι. Πρέπει να αποτιμάται σαν αγώνας με διάρκεια. Σε έναν αγώνα υπάρχουν προσπάθεια, ρυθμός, βελτίωση, λάθη, διόρθωση, αντοχή, εξέλιξη. Στα πέναλτι, όλα κρίνονται σε λίγες στιγμές ακραίας πίεσης. Η εκπαίδευση, όμως, δεν είναι αιφνίδια εκτέλεση. Είναι πορεία.
Ένα δίκαιο Εθνικό Απολυτήριο μπορεί να στηριχθεί σε τέσσερις βασικές συνιστώσες: περιορισμένη αλλά ουσιαστική συμμετοχή της Α΄ Λυκείου, ισχυρότερη συμμετοχή της Β΄ Λυκείου, ουσιαστική αποτίμηση της Γ΄ Λυκείου και τελικές εθνικές εξετάσεις με σαφή αλλά όχι αποκλειστική βαρύτητα. Ενδεικτικά, μια αναλογία 10% για την Α΄ Λυκείου, 20% για τη Β΄, 30% για τη Γ΄ και 40% για τις τελικές εθνικές εξετάσεις θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία σοβαρής συζήτησης.
Η πρόταση αυτή δεν χαλαρώνει τις απαιτήσεις. Τις κατανέμει καλύτερα. Δεν μειώνει την αξιολόγηση. Την κάνει πιο δίκαιη. Δεν καταργεί το αδιάβλητο. Το συμπληρώνει με παιδαγωγική λογική.
Για να λειτουργήσει, όμως, απαιτούνται αυστηρές εγγυήσεις. Πρώτον, κοινές προδιαγραφές αξιολόγησης για όλα τα εξεταζόμενα μαθήματα. Δεύτερον, Κεντρικές Επιστημονικές Επιτροπές Θεμάτων ανά μάθημα, με πανεπιστημιακούς, έμπειρους εκπαιδευτικούς τάξης, ειδικούς στη διδακτική και ειδικούς στην εκπαιδευτική αξιολόγηση. Τρίτον, διπλή βαθμολόγηση στα γραπτά υψηλής βαρύτητας και τρίτη βαθμολόγηση όταν η απόκλιση υπερβαίνει προκαθορισμένο όριο. Τέταρτον, δημόσια ετήσια έκθεση με ανωνυμοποιημένα στατιστικά στοιχεία: κατανομές βαθμών, δείκτες δυσκολίας, αποκλίσεις βαθμολογητών, ποσοστά αναβαθμολόγησης και σύγκριση σχολικής με εθνική επίδοση.
Χωρίς αυτά, οποιαδήποτε αλλαγή θα είναι επικίνδυνη. Με αυτά, μπορεί να γίνει πραγματική μεταρρύθμιση.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται η Τράπεζα Θεμάτων. Η Τράπεζα μπορεί να είναι πολύτιμο παιδαγωγικό εργαλείο: αποθετήριο θεμάτων, λύσεων, σχολίων, δεικτών δυσκολίας και διδακτικών προτάσεων. Δεν πρέπει όμως να μετατραπεί σε απρόσωπο μηχανισμό τυχαίας επιλογής θεμάτων υψηλού εκπαιδευτικού κινδύνου. Η τυχαιότητα δεν είναι δικαιοσύνη. Δικαιοσύνη είναι η ελεγχόμενη ισοδυναμία δυσκολίας, η σαφής διατύπωση, η συμβατότητα με τη διδακτέα και εξεταστέα ύλη, ο επαρκής χρόνος επίλυσης και η ευθύνη μιας επιστημονικής επιτροπής για την τελική σύνθεση των θεμάτων.
Το νέο σύστημα πρέπει επίσης να προστατεύει τους μαθητές με ευαλωτότητες: μαθησιακές δυσκολίες, αναπηρίες, σοβαρά προβλήματα υγείας, κοινωνικές δυσχέρειες. Δίκαιη αξιολόγηση δεν σημαίνει ίδια μεταχείριση σε άνισες συνθήκες. Σημαίνει ισοδύναμη δυνατότητα απόδειξης γνώσεων και δεξιοτήτων με θεσμικά κατοχυρωμένες διαδικασίες.
Κρίσιμο ζήτημα είναι και η ενισχυτική λειτουργία του δημόσιου σχολείου. Αν το Εθνικό Απολυτήριο εφαρμοστεί χωρίς οργανωμένη πρόσθετη διδακτική στήριξη, χωρίς ανοικτό εκπαιδευτικό υλικό, χωρίς επιμόρφωση εκπαιδευτικών και χωρίς σύγχρονη ψηφιακή υποδομή, θα ενισχύσει αυτό που υποτίθεται ότι θέλει να περιορίσει: την εξάρτηση από την παραπαιδεία. Η μεταρρύθμιση δεν μπορεί να είναι μόνο εξεταστική. Πρέπει να είναι σχολική, παιδαγωγική και κοινωνική.
Γι’ αυτό απαιτείται μεταβατική περίοδος. Κανένας μαθητής δεν πρέπει να αιφνιδιαστεί. Οι κανόνες πρέπει να ανακοινώνονται πριν από την έναρξη της Α΄ Λυκείου της πρώτης γενιάς εφαρμογής και να μην αλλάζουν στη διάρκεια της τριετούς φοίτησης. Πριν συνδεθεί πλήρως το σύστημα με την πρόσβαση στα ΑΕΙ, χρειάζεται πιλοτική εφαρμογή δύο ετών: κοινά θέματα, κοινές οδηγίες βαθμολόγησης, στατιστική παρακολούθηση, αλλά χωρίς επίπτωση στην εισαγωγή. Πρώτα ελέγχουμε το σύστημα. Μετά το εμπιστευόμαστε για το μέλλον των παιδιών.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι σοβαρά συστήματα πρόσβασης δεν στηρίζονται συνήθως αποκλειστικά σε μία εφάπαξ εξέταση ούτε σε ανεξέλεγκτη σχολική βαθμολογία. Συνδυάζουν εξωτερική αξιολόγηση, σχολική επίδοση, κοινά κριτήρια, θεσμική εποπτεία και διαφάνεια. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αντιγράψει κανένα ξένο μοντέλο. Χρειάζεται να αξιοποιήσει τα διδάγματα και να φτιάξει ένα δικό της σύστημα, προσαρμοσμένο στην ιστορία, στις ανάγκες και στις ανισότητες της ελληνικής κοινωνίας.
Το ζητούμενο δεν είναι να αλλάξουμε απλώς τον τρόπο εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Το ζητούμενο είναι να ξαναδώσουμε κύρος στο Λύκειο. Να ξανακάνουμε το σχολείο χώρο ουσιαστικής μάθησης. Να στείλουμε στους μαθητές το μήνυμα ότι μετρά η σταθερή προσπάθεια, η πρόοδος, η συνέπεια, η κριτική σκέψη, η πραγματική κατανόηση. Να πούμε στις οικογένειες ότι το δημόσιο σχολείο δεν είναι υποχρεωτική στάση πριν από την «πραγματική» προετοιμασία, αλλά ο βασικός θεσμός μόρφωσης και κοινωνικής δικαιοσύνης.
Η συζήτηση για το Εθνικό Απολυτήριο δεν πρέπει να γίνει με συνθήματα. Δεν αρκεί να λέμε «να φύγουν οι Πανελλαδικές» ούτε να απαντάμε φοβικά «μην αγγίζετε τίποτα». Χρειάζεται σοβαρότητα. Χρειάζεται επιστημονικός σχεδιασμός. Χρειάζεται εμπιστοσύνη στους εκπαιδευτικούς, αλλά και σαφείς μηχανισμοί ελέγχου. Χρειάζεται σεβασμός στους μαθητές, αλλά και υψηλές απαιτήσεις. Χρειάζεται δημόσιο σχολείο δυνατό, όχι σχολείο που απλώς επιβιώνει δίπλα σε ένα παράλληλο σύστημα προετοιμασίας.
Το σημερινό σύστημα πρόσβασης προσέφερε ό,τι μπορούσε σε μια άλλη εποχή. Σήμερα, όμως, δείχνει τα όριά του. Η κοινωνία, οι σπουδές, η γνώση, η τεχνολογία, οι ανάγκες των παιδιών και οι ανισότητες έχουν αλλάξει. Δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε το 2026 με εργαλεία μιας παλαιότερης εκπαιδευτικής πραγματικότητας.
Το δίκαιο σύστημα δεν είναι εκείνο που εξετάζει λιγότερο ή περισσότερο. Είναι εκείνο που εξετάζει σωστά: στον κατάλληλο χρόνο, με έγκυρα θέματα, με συγκρίσιμους όρους, με διαφάνεια, με σεβασμό στη μαθησιακή πορεία του παιδιού και με ουσιαστική ενίσχυση του δημόσιου σχολείου.
Αυτό πρέπει να είναι το Εθνικό Απολυτήριο: όχι ένας ακόμη εξεταστικός μηχανισμός, αλλά μια νέα συμφωνία εμπιστοσύνης ανάμεσα στο σχολείο, τον μαθητή, την οικογένεια, την Πολιτεία και την κοινωνία.
Ενδεικτική τεκμηρίωση: Eurydice/EACEA, περιγραφή του ελληνικού συστήματος αξιολόγησης και πρόσβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση· Ν. 4610/2019 και Ν. 4777/2021· Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας· UNESCO/IIEP, εκπαιδευτικός σχεδιασμός και τεκμηριωμένη πολιτική· διεθνής βιβλιογραφία για την αξιολόγηση της μάθησης και τη σχέση αξιολόγησης, ισότητας και σχολικής βελτίωσης.
*Μαθηματικός
3ο ΓΕΛ Λαμίας
Συντονιστής Βαθμολογητών Μαθηματικών στο 46ο Βαθμολογικό Κέντρο Πανελλαδικών Εξετάσεων
MSc στα Πληροφοριακά Συστήματα
MEd στη Διοίκηση Σχολικών Μονάδων
