Στα ελληνικά σχολεία της Τουρκοκρατίας τα σχολεία διέφεραν από τόπο σε τόπο και η επιβολή των ποινών εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τον δάσκαλο. Ο ραβδισμός, το μαστίγωμα με λουρί ή σχοινί, το γονάτισμα και η παρατεταμένη ορθοστασία συνυπήρχαν με μορφές δημόσιας ταπείνωσης. Κάποτε το παιδί έπρεπε να στέκεται με τα χέρια ψηλά, κρατώντας βάρη. Άλλοτε το εξέθεταν μπροστά στους συμμαθητές του με μουντζούρωμα του προσώπου ή φτύσιμο.
Στις 23 Μαΐου 1920, η «Διάπλασις των Παίδων» δημοσίευε μια επιστολή με τον τίτλο «Μεσαιωνικές βαρβαρότητες» και την υπογραφή «ΦΑΙΔΩΝ» όπως συνήθιζε να υπογράφει ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, η ψυχή της Διάπλασης. Αφορμή ήταν το βιβλίο του Φαίδωνα Κουκουλέ «Εκ του βίου των Βυζαντινών». Ο επιστολογράφος είχε σταθεί στο κεφάλαιο για τα σχολεία και τις τιμωρίες των μικρών μαθητών. Καθώς το διάβαζε, αναγνώριζε πρακτικές που είχαν επιβιώσει πολύ πέρα από την εποχή του Βυζαντίου.
Ο τίτλος του άρθρου του συνοψίζει και την αντίδρασή του. Ο συντάκτης περιγράφει χτυπήματα στα χέρια και στην πλάτη με βέργα ή λουρί, γονάτισμα, ξεμάλλιασμα και χτυπήματα με στριμμένο σχοινί. Αναφέρει ακόμη ότι ένας μεγαλύτερος μαθητής σήκωνε τον τιμωρημένο στους ώμους του, ώστε ο δάσκαλος να τον χτυπά ευκολότερα στην πλάτη. Για τις βαρύτερες ποινές γράφει, με την ορθογραφία του κειμένου μεταφερμένη εδώ στο μονοτονικό:
«Οι βαρύτερες ποινές, για βαρύτερα φυσικά σφάλματα, ήταν τα φτυσίματα, το μελάνισμα του προσώπου κι’ ο περίφημος φάλαγγας. Φαντάζεσθε τις δυο πρώτες: ο δάσκαλος μουτζούρωνε τον κακό μαθητή και τον έστηνε κοντά στην πόρτα, για να τον φτύνουν φεύγοντας οι συμμαθηταί του.»
Στη Σμύρνη του 18ου αιώνα, ο Αδαμάντιος Κοραής θα γράψει τις εμπειρίες του για ένα σχολείο με γλαφυρό τρόπο: «διδασκαλίαν πολλά πτωχήν, συνοδευμένην με ραβδισμόν πλουσιοπάροχον».
Οι πολλές τιμωρίες είναι η αιτία που ο αδελφός του μη αντέχοντας τους ξυλοδαρμούς , εγκατέλειψε την ελληνική παιδεία, παρά τη γνώμη των γονιών τους.
Είναι δύσκολο να ξέρουμε πόσο συχνά επιβαλλόταν καθεμιά από αυτές τις τιμωρίες. Μια ανάμνηση από την Ήπειρο του 19ου αιώνα δείχνει πώς μπορούσαν να διαδεχτούν η μία την άλλη μέσα σ’ ένα μάθημα.
Ιδιαίτερα σκληρή ήταν η τιμωρία που καταγράφεται ως φάλαγγα. Ο φάλαγγας ή φέλεκας ήταν μια ιδιαίτερα σκληρή σωματική τιμωρία καθώς χτυπούσαν τον ταλαίπωρο τον μαθητή στα γυμνά πέλματα, έχοντας ακινητοποιήσει τα πόδια του με ειδικό ξύλινο όργανο. Η ονομασία αφορούσε τόσο το όργανο όσο και την ίδια την τιμωρία. Υπήρχαν διαφορετικές κατασκευές, με ξύλο και σχοινί ή με δύο ξύλα που συγκρατούσαν τα πόδια.
Το γράμμα που έρχεται μετά το ζήτα
Στα Διηγήματα του μικρού σκολειού, ο Χρήστος Χρηστοβασίλης θυμάται ένα μάθημα με τον Παπ’ Αντριά. Ο δάσκαλος ζητά από τον Γιώργο, που είναι και γιος του, να πει το επόμενο γράμμα της αλφαβήτας.
Ποιο ψηφί έρχεται, μωρέ, κατόπι από τη ζήτα; Λέγε! Μούγκρισε σαν θεριό ο δάσκαλος, αλλ’ ο Γιώργος είχε βουβαθεί από την τρομάρα του, κι έχασε και τη ζήτα ακόμα πού βρίσκονταν. Τότε σηκώθηκε, τον άρπαξε τον Γιώργο απ’ τ’ αφτιά, τον σήκωσε ψηλά, τον απόλυσε με δύναμη καταγής κι άρχισε να τον δέρνει αλύπητα, σπάζοντας τες βέργες τη μια κατόπιν από την άλλη […]
Ύστερα ο Παπ’ Αντριάς στέλνει τον Γιώργο στη ρίζα ενός δέντρου και του λέει να σταθεί στο ένα πόδι, με τα χέρια σταυρωμένα. Εκεί στρέφεται προς τα υπόλοιπα παιδιά.
— Σύρτε και φτύστε τον όλοι!
Χωρίς να θέλουμε, και με μεγάλη μας λύπη, πήγαμε και τον φτύσαμε…
— Ακόμα μια φορά! Μας ξαναπρόσταξε ο δάσκαλος. Τον φτύσαμε και δεύτερη φορά!
— Κι ακόμα μία!
Τον φτύσαμε και τρίτη φορά! […]
Χρόνια αργότερα, ο Χρηστοβασίλης θυμάται ακόμη τη λύπη με την οποία υπάκουσαν. Στην αφήγησή του, το μάθημα της αλφαβήτας καταλήγει σε μια τιμωρία στην οποία ο δάσκαλος αναγκάζει ολόκληρη την τάξη να πάρει μέρος.
Σε άλλο επεισόδιο, ο Γιώργος τιμωρείται με τον φέλεκα. Όταν το ραβδί αρχίζει να πέφτει στις γυμνές πατούσες του, ξεσπά.
Ανάθεμα τα γράμματα! Ανάθεμα τα γράμματα! Ανάθεμα τα γράμματα κι όπου τα ’βγαζε!
Ο μικρός αφηγητής προσπαθεί έπειτα να συνεχίσει το μάθημά του. Κάθεται σταυροπόδι και ανοίγει το Οχτωήχι του, το εκκλησιαστικό βιβλίο από το οποίο διαβάζει. Θέλει να μάθει το μάθημα όπως τις άλλες φορές. Σε λίγο πετά το βιβλίο καταγής, κατεβαίνει στο ποτάμι και, μακριά από τον δάσκαλο και τους συμμαθητές του, ξεσπά σε κλάματα. Χρόνια αργότερα, όταν γράφει για εκείνη τη μέρα, θυμάται ακόμη το βιβλίο που είχε ανοίξει και δεν κατάφερε να διαβάσει.
Στον Πατούχα του Ιωάννη Κονδυλάκη, στην Κρήτη του 19ου αιώνα, ο Μανώλης αντιστέκεται όταν ο καλόγερος-δάσκαλος δοκιμάζει πάνω του τον φάλαγγα. Ο δάσκαλος φωνάζει τους πρωτόσχολους, τους μαθητές που τον βοηθούν στην τάξη. Με τη βοήθειά τους κατορθώνει
«να συλλάβῃ τας γυμνάς του κνήμας εις τον φάλαγγα και να του μετρήσῃ εις τα πέλματα παρὰ μίαν τεσσαράκοντα».
Τριάντα εννέα χτυπήματα. Ο Μανώλης ορκίζεται πως δεν θα ξαναμπεί σ’ εκείνο το σχολείο. Την επομένη, όμως, ο πατέρας του τον πηγαίνει πίσω με τη βία και λέει στον δάσκαλο «Μόνο τα κόκκαλα γερά, δάσκαλε». Μια μέρα ο Μανώλης πετά τη φυλλάδα του στον καλόγερο και το σκάει. Ξέρει τι θα γίνει αν πάει στο σπίτι. Παίρνει λοιπόν τον δρόμο για το βουνό και, ύστερα από ώρες, φτάνει στη μάντρα του πατέρα του.
Μια διαμαρτυρία γραμμένη το 1920
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος της «Διάπλασης» επιστρέφει όμως και κάνει σύγκριση και με το τι γινόταν στα σχολεία του καιρού του. Αναφέρει τη νηστεία, τον εγκλεισμό στο υπόγειο ή στη σοφίτα του σχολείου και την τιμωρία παιδιών που έλεγαν άσχημα λόγια με τρίψιμο καυτερής πιπεριάς στα χείλη. Για την επιβίωση ορισμένων πρακτικών γράφει με επιφύλαξη. Για το ξύλο, όμως, σημειώνει ότι συνεχιζόταν ακόμη και σε σχολεία της Αθήνας.
«Σήμερα οι περισσότεροι παιδαγωγοί πιστεύουν πως μπορεί κανείς εξαίρετα να παιδευθή, να εκπαιδευθή, χωρίς να φάη ξύλο καθόλου.»
Η επιστολή κλείνει με μια προτροπή προς τους αναγνώστες της. Να θυμούνται αυτά τα λόγια όταν μεγαλώσουν και γίνουν οι ίδιοι παιδαγωγοί. Μετά την περιγραφή τόσων τιμωριών, ο συντάκτης θέλει να αφήσει στα παιδιά μια άλλη δυνατότητα για τη στιγμή που θα βρεθούν εκείνα απέναντι σε έναν μικρό μαθητή.