Αυτή είναι μια φράση που έχει αποτυπωθεί στην ελληνική κοινωνία μετά από τόσες διαδοχικές παγκόσμιες κρίσεις (Οικονομική: 2009-σήμερα, Μεταναστευτική: 2015-σήμερα, Υγειονομική: 2020-2023, Ενεργειακή - Εμπόλεμη: 2021-σήμερα). 2009 – 2026, δεκαεφτά χρόνια χρειάστηκαν για να ξεχάσουμε σχεδόν όλα όσα κατάφεραν οι λαοί του κόσμου απέναντι σε αρχές που επέλεξαν ή τους επιβλήθηκαν.
Για την Ελλάδα, ενώ είναι καταγεγραμμένες ποιες ήταν οι πολιτικές κυβερνήσεις των ετών αυτών, ακόμη στο «πολιτικό πιστεύω» των ψηφοφόρων η πολιτική ευθύνη των γεγονότων μοιράζεται το ίδιο. Μεγάλο σφάλμα εκτίμησης αν δούμε αναλυτικά ονόματα κομμάτων, έτη διακυβέρνησης, πολιτικές αποφάσεις και μεγέθη οικονομίας.
Στο άρθρο αυτό, θα γίνει μια προσπάθεια να προσεγγίσουμε το «οικονομικό ταξίδι» του αναπληρωτή εκπαιδευτικού πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα κατά τα έτη 2010-2026. Του ανθρώπου που τελικά προσφέρει περισσότερα από όσα αμείβεται, αποκτώντας μαζί με την προϋπηρεσία (που υποβιβάζεται από ψηφοθηρικά τρικ) ετήσιο εισοδηματικό έλλειμμα.
Συγκεκριμένα, μέσα από έρευνα πηγών αναφέρονται: η διακύμανση της τιμής βασικών ειδών πρώτης ανάγκης, οι νομοθεσίες που αφορούν στις εργατοώρες (μισθός/υπηρεσία) και η σύγκριση μεταξύ προσφοράς έργου δημόσιων λειτουργών της εκπαίδευσης και του κόστους επιβίωσής τους.
Οι μνημονιακές περικοπές και το ωράριο
Οι βασικές νομοθετικές παρεμβάσεις που επηρέασαν τις αποδοχές των αναπληρωτών εκπαιδευτικών κατά την περίοδο 2010–2026 περιλαμβάνουν τους νόμους:
- 3833/2010 (Μείωση κατά 12% συγκεκριμένων επιδομάτων, αποζημιώσεων και αμοιβών και κατά 30% των δώρων και του επιδόματος άδειας),
- 3845/2010 (Πρόσθετη μείωση 8% σε επιδόματα, αποζημιώσεις και αμοιβές που εμπίπτουν στις διατάξεις του),
- 3986/2011 (Αναστολή μισθολογικής εξέλιξης),
- 4002/2011 (Αναδρομική μείωση κατά 50% του κινήτρου απόδοσης),
- 4024/2011 (Εισαγωγή νέου ενιαίου μισθολογίου και βαθμολογίου, με ανακατάταξη και μεταβολές αποδοχών),
- ΚΥΑ 2/13917/2012 (Ειδικός καθορισμός αποδοχών αναπληρωτών από 1.11.2011),
- 4093/2012 (Κατάργηση των δώρων Χριστουγέννων και Πάσχα και του επιδόματος άδειας από 1/1/2013),
- 4354/2015 (αρθρ. 26 - Αναστολή μισθολογικής εξέλιξης για το διάστημα 1/1/2016–31/12/2017).
Μπορούμε να εκτιμήσουμε εδώ ότι είναι σχεδόν αδύνατο να υποθέσουμε μια συνολική ενιαία μείωση στη μισθοδοσία για κάθε εκπαιδευτικό εξαιτίας της διαφορετικής φορολογικής βάσης των νόμων. Είναι αδόκιμο να προσθέσουμε απευθείας τις επιμέρους ποσοστιαίες μειώσεις και να τις μετατρέψουμε σε ένα ενιαίο ποσοστό απώλειας μισθού για όλους τους εκπαιδευτικούς.
Σε έγγραφο του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου, με ημερομηνία 11.1.2012, καταγράφεται συνδικαλιστική καταγγελία σύμφωνα με την οποία πολλοί αναπληρωτές μέσω ΕΣΠΑ αντιμετώπισαν τον Νοέμβριο του 2011 μείωση 20% των μηνιαίων αποδοχών τους σε σχέση με τα ποσά που αναγράφονταν στις συμβάσεις τους.
Η μελέτη του Κέντρου Μελετών και Τεκμηρίωσης της ΟΛΜΕ (ΚΕ.ΜΕ.ΤΕ.), που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2012, συγκρίνει τις ετήσιες αποδοχές εκπαιδευτικών το 2009, πριν από τις μνημονιακές περικοπές, με τις αποδοχές του Νοεμβρίου 2011, μετά την εφαρμογή του νέου μισθολογίου. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, ένας εκπαιδευτικός με δύο χρόνια υπηρεσίας και χωρίς τέκνα καταγράφει: Ετήσιες καθαρές αποδοχές 2009: 15.867,73 €, Ετήσιες καθαρές αποδοχές Νοεμβρίου 2011: 9.792,50 €. Ποσοστιαία μείωση καθαρών αποδοχών: -38,29% (μικτά -33,10%). Η ίδια μελέτη περιλαμβάνει και ετήσιες αποδοχές Νοεμβρίου 2011, με νέο μισθολόγιο, και μεταγενέστερο πίνακα ετήσιων αποδοχών μετά το τρίτο μνημόνιο το 2013, για τον εκπαιδευτικό με δύο χρόνια υπηρεσίας και χωρίς τέκνα: Καθαρές ετήσιες αποδοχές Νοέμβριος 2011: 9.792,50 €, Καθαρές ετήσιες αποδοχές Νοέμβριος 2013: 8.992,50 €. Η διαφορά των καθαρών αποδοχών είναι 800 €, δηλαδή:-8,17%. Τα ποσοστά του παραδείγματος διαφοροποιούνται ανάλογα την προϋπηρεσία και την οικογενειακή κατάσταση
Από 1.9.2013, ο Ν. 4152/2013 αύξηση το υποχρεωτικό διδακτικό ωράριο από 21 σε 23 διδακτικές ώρες την εβδομάδα, δηλαδή 9,52% περισσότερες υποχρεωτικές διδακτικές ώρες, χωρίς αντίστοιχη πρόσθετη μισθολογική αξίωση.
Οι μεταγενέστερες παρεμβάσεις, όπως η κατάργηση των πρόσθετων ετήσιων καταβολών από το 2013, η αναστολή μισθολογικής εξέλιξης το 2016–2017 και η οριζόντια αύξηση των 70 € από το 2024, πρέπει να εξεταστούν χωριστά, καθώς επηρεάζουν διαφορετικά το ετήσιο εισόδημα και δεν επιτρέπουν την απλή πρόσθεση ποσοστών.
Παρόλα αυτά, οριζόντιες μισθολογικές αυξήσεις εφαρμόστηκαν από το 2024 έως τον Απρίλιο του 2026 (Ν. 5045/2023, Ν. 5163/2024), διαμορφώνοντας τον εισαγωγικό μικτό μισθό ΠΕ από 1.092 € σε 1.232 € (70 ευρώ από 1.1.2024, την πρόσθετη αύξηση των 30 ευρώ το 2025 και την αύξηση των 40 ευρώ από 1.4.2026), δηλαδή κατά 12,8%. Η αύξηση αυτή αφορά τη συγκεκριμένη περίοδο και δεν αναιρεί τις προηγούμενες μειώσεις, την κατάργηση των πρόσθετων ετήσιων καταβολών και την απώλεια αγοραστικής δύναμης από τον πληθωρισμό. Εύκολο να καταλάβουμε το ποσοστό που λείπει με τους κατάλληλους υπολογισμούς για τα έτη 2010-2026.
Παράλληλα με τις ανεπανόρθωτες μειώσεις μισθού, ο Ν. 4152/2013 (παρ. Θ2) αύξησε το υποχρεωτικό ωράριο των εκπαιδευτικών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και νόμοι όπως ο 4512/2018 (αρθρ. 211), ο 4808/2021 (αρθρ. 91,94,95) και ο 4823/2021 περιόρισαν ακόμη περισσότερο τα δικαιώματα του κλάδου. Δεν θα επεκταθώ περισσότερο στην έλλειψη εγγύησης συνεχούς απασχόλησης, τη διακοπή εισοδήματος με τη λήξη της σύμβασης, το περιορισμένο καθεστώς αδειών και άλλες ουσιαστικές διαφορές μεταξύ αναπληρωτών-μόνιμων εκπαιδευτικών. Επόμενο βήμα, είναι να πάρουμε μια γεύση της διακύμανσης του κόστους απόκτησης βασικών αναγκών.
Το κόστος διαβίωσης και το ετήσιο έλλειμμα
Σύμφωνα με εκτίμηση του συντάκτη που βασίζεται στις κατηγορίες καταναλωτικών δαπανών της Έρευνας Οικογενειακών Προϋπολογισμών 2024 της ΕΛΣΤΑΤ και σε αναπροσαρμογή των επιμέρους κατηγοριών με βάση τους αντίστοιχους δείκτες τιμών τα έτη 2011-2024, ο γενικός δείκτης τιμών καταναλωτών αυξήθηκε περίπου 15%. Ομοίως με στοιχεία της ίδιας πηγής, Τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά 34,8%, Στέγη-στέγαση 16,6%, Καύσιμα 57,8%, Μεταφορές 19,4%. Η Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών για το 2024 καταγράφει μέση μηνιαία δαπάνη 1.450,45 ευρώ για άτομο κάτω των 65 ετών που ζει μόνο του. Ποσό που αφορά στη συνολική μέση καταναλωτική δαπάνη και δεν αποτελεί ελάχιστο κόστος αξιοπρεπούς διαβίωσης. Με απλά λόγια τα παραπάνω ποσοστά σε συνδυασμό (εκτιμώμενες βασικές δαπάνες / καθαρός μηνιαίος μισθός) εξηγούν τι μέρος του μισθού ενός αναπληρωτή εκπαιδευτικού απορροφάται μόνο για αγαθά πρώτης ανάγκης στην Ελλάδα. Ακόμα πιο απλά με ένα παράδειγμα.
Σε ένα υποθετικό σενάριο δεκάμηνης απασχόλησης το 2026, ένας αναπληρωτή ΠΕ ετών25, χωρίς προϋπηρεσία και τέκνα, με καθαρό μισθό 958€ και εκτιμώμενες μηνιαίες βασικές ανάγκες 1.111€ (διατροφή = 307€, Στέγαση= 250€, Μεταφορές = 211€, Υγεία = 117€, Επικοινωνίες = 69€, Ένδυση-υπόδηση = 79€, προσωπική φροντίδα = 78€), διαμορφώνει το ετήσιο εισοδηματικό έλλειμμα σε −3.752 €, πριν από τον συνυπολογισμό τυχόν επιδομάτων ανεργίας, άλλων εισοδημάτων, αποταμιεύσεων ή οικογενειακής στήριξης. Μην ξεχνάμε εδώ ότι όσο χαμηλότερος ο μισθός τόσο μεγαλύτερο το ποσοστό που καταλαμβάνουν τα έξοδα των βασικών αναγκών καθώς και το χρέος σπουδών που μεταφέρει ο εκπαιδευτικός στο βιογραφικό του.
Οι παραπάνω υπολογισμοί δεν αποδεικνύουν ότι κάθε αναπληρωτής καταλήγει αναγκαστικά σε χρέος. Δείχνουν, όμως, ότι υπό συγκεκριμένες και ρεαλιστικές παραδοχές μπορεί να δημιουργηθεί σημαντικό ετήσιο έλλειμμα, το οποίο ενδέχεται να καλυφθεί από αποταμιεύσεις, οικογενειακή στήριξη, άλλα εισοδήματα, επιδόματα ή δανεισμό. Η μηνιαία αμοιβή πρέπει να εξεταστεί μαζί με το κόστος διαβίωσης και, κυρίως, με τη διάρκεια της απασχόλησης μέσα στο έτος. Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο αν ο αναπληρωτής αμείβεται επαρκώς για τον μήνα εργασίας του, αλλά αν το συνολικό ετήσιο εισόδημά του επιτρέπει την κάλυψη των αναγκών του και τη διατήρηση στοιχειώδους οικονομικής αυτονομίας.
Συμπεράσματα: Ο μύθος της οικονομικής αυτονομίας
Η ιστορική εξέλιξη των αποδοχών των εκπαιδευτικών κατά την περίοδο 2010–2026 καταδεικνύει μια σύνθετη πορεία. Οι μεγάλες μειώσεις της περιόδου 2010–2011, η κατάργηση των πρόσθετων ετήσιων καταβολών από το 2013 και η αναστολή της μισθολογικής εξέλιξης κατά τα έτη 2016–2017 επηρέασαν τη συνολική οικονομική θέση των εκπαιδευτικών. Οι αυξήσεις που εφαρμόστηκαν από το 2024 έως το 2026 βελτίωσαν ονομαστικά τις αποδοχές, χωρίς αυτό να σημαίνει αυτομάτως αποκατάσταση της προηγούμενης αγοραστικής δύναμης.
Παράλληλα, η αύξηση του υποχρεωτικού διδακτικού ωραρίου στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση το 2013 και η αναλυτικότερη αποτύπωση των εξωδιδακτικών, διοικητικών και συλλογικών υποχρεώσεων κατά τα επόμενα χρόνια διαμορφώνουν ένα εργασιακό πλαίσιο με αυξημένες ή σαφέστερα προσδιορισμένες απαιτήσεις.
Για τον αναπληρωτή εκπαιδευτικό, οι παραπάνω μεταβολές πρέπει να αξιολογούνται σε συνδυασμό με τη διάρκεια της σύμβασης, τη διακοπή της μισθοδοσίας μετά τη λήξη της, το κόστος στέγασης και μετακίνησης, καθώς και την ανάγκη κάλυψης των βιοτικών αναγκών επί δώδεκα μήνες. Το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά μόνο το ύψος του μηνιαίου μισθού, αλλά το κατά πόσο το συνολικό ετήσιο εισόδημα εξασφαλίζει οικονομική αυτονομία και δυνατότητα αξιοπρεπούς διαβίωσης.
Τελικά, με το πέρας της σχολικής χρονιάς, ο αναπληρωτής εκπαιδευτικός μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με ένα σημαντικό οικονομικό έλλειμμα, το οποίο εξαρτάται από τη διάρκεια της σύμβασής του, το κόστος διαμονής στον τόπο ανάληψης υπηρεσίας, την ύπαρξη άλλων εισοδημάτων, επιδομάτων ή αποταμιεύσεων και την ανάγκη μετακίνησης για την ανάληψη υπηρεσίας καθώς και της μετακίνησης στη μόνιμη κατοικία του μετά τη λήξη της σύμβασης.
Για ορισμένους, το έλλειμμα αυτό μπορεί να οδηγήσει σε δανεισμό ή οικονομική εξάρτηση από τρίτους. Για άλλους, μπορεί να καλυφθεί από αποταμιεύσεις ή οικογενειακή υποστήριξη. Σε κάθε περίπτωση, το ερώτημα της οικονομικής αυτονομίας παραμένει. Και πάνω από όλα, παραμένει η άβολη ατάκα που ως φάντασμα κοινωνικών και επαγγελματικών στερεοτύπων πλανάται ακόμη στην κοινωνία και υποβαθμίζει την έννοια της παιδείας: «Αυτοί οι δάσκαλοι όλη μέρα κάθονται…»
ΠΗΓΕΣ
ΝΟΜΟΙ: Ν. 3833/2010 – ΦΕΚ Α΄ 40, Ν. 3845/2010, Ν. 3986/2011- άρθρο 38, Ν. 4002/2011- άρθρο 55, Ν. 4024/2011- άρθρα 12 και 29, Ν. 4093/2012, Ν. 4354/2015- άρθρο 26, Ν. 4512/2018- άρθρο 211, Ν. 4692/2020, Ν. 4808/2021, Ν. 4823/2021, Ν. 5045/2023, Ν. 5163/2024- άρθρο 14,
ΚΥΑ 2/13917/0022/17.2.2012, ΦΕΚ Β΄ 414/23.2.2012.
Εγκύκλιος 62587/26.8.2021 — Διευκρινίσεις επί των άρθρων 91–95 του Ν. 4808/2021
Άρειος Πάγος, απόφαση 1755/2024
Υπουργείο Οικονομικών – επίσημα παραδείγματα αποδοχών 2023–2026
Υπουργείο Παιδείας – ωράριο εκπαιδευτικών
ΕΛΣΤΑΤ — Μέσοι ετήσιοι υποδείκτες ΔΤΚ, 2021–2024
ΕΛΣΤΑΤ — Ιστορική σειρά ΔΤΚ
ΕΛΣΤΑΤ – Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών 2024
(https://www.statistics.gr/documents/20181/95a50b8a-049a-57e7-905c-0e0f6e64be2b?utm)
ΕΛΣΤΑΤ – Πίνακας 5 κατανομής δαπανών
(https://www.statistics.gr/documents/20181/95a50b8a-049a-57e7-905c-0e0f6e64be2b?utm)
ΕΛΣΤΑΤ – Ελλάδα με αριθμούς, 2025
ΕΛΣΤΑΤ – Πίνακας γενικού ΔΤΚ
Eurostat – Εναρμονισμένος Δείκτης Τιμών Καταναλωτή
Συμβούλιο της ΕΕ – Ενεργειακή κρίση
(https://www.consilium.europa.eu/en/policies/how-did-the-eu-respond-to-the-2022-energy-crisis/?utm)
ΚΕ.ΜΕ.ΤΕ. – ΟΛΜΕ, «Νέο Βαθμολόγιο – Μισθολόγιο – Αξιολόγηση των Εκπαιδευτικών», Ιούνιος 2012, πίνακας ετήσιων αποδοχών.
(https://www.alfavita.gr/sites/default/files/attachments/meleti_kemete.pdf?utm)
ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΚΟ ΒΗΜΑ
(https://doe.gr/wp-content/uploads/2020/01/OCTNOVDEC2011.pdf?utm)
Σταύρος Τενεκετζής
Αναπληρωτής εκπαιδευτικός κλ. ΠΕ80
MBA Hospitality and Tourism
MA Κοινωνική και Ιστορική Ανθρωπολογία