Διαβάζοντας το άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου στην εφημερίδα «Καθημερινή» με τίτλο «Η διάλυση της σχολικής τάξης», σχηματίζει κανείς την απλοϊκή άποψη πως πριν από τη Μεταπολίτευση το ελληνικό σχολείο ήταν καλό και λειτουργικό. Οταν, δηλαδή, στις σχολικές τάξεις κυριαρχούσαν η ιεραρχία, η πειθαρχία και ο φόβος των μαθητών αφού, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο αρθρογράφος, «τον καθηγητή τον σέβεσαι και τον φοβάσαι, διότι μπορεί να σε τιμωρήσει, είτε επειδή είσαι απείθαρχος είτε επειδή η απόδοσή σου δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της τάξης».
Υστερα, σύμφωνα πάντα με τον αρθρογράφο, ήρθαν οι «αναφανδόν προοδευτικοί και ανυπερθέτως αριστεροί εκ Παρισίων διδάσκοντες» στα Πανεπιστήμια και το εκπαιδευτικό σύστημα ακολούθησε τροχιά διάλυσης και παρακμής. Ανάμεσά τους ο επιδραστικότερος κοινωνιολόγος της μεταπολιτευτικής Ελλάδας και πρόσφατα ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, εμπνευσμένος από τις θεωρίες που είχε διαμορφώσει «κάποιος κύριος Μπουρντιέ» στη Γαλλία. Αλλά και ο κορυφαίος Δημήτρης Μαρωνίτης, που μαζί με άλλους πανεπιστημιακούς των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών (Μάνεσης, Νέστορας κ.ά. εκ Θεσσαλονίκης) δεν τίμησαν απλώς τη χώρα μας με το επιστημονικό τους έργο αλλά υπήρξαν και οι πλέον επίφοβοι ιδεολογικοί και αντιστασιακοί αντίπαλοι, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, της χούντας των συνταγματαρχών.
Σημασία, όμως, δεν έχει τόσο η εμμονική ενασχόληση του αρθρογράφου με κορυφαίους επιστήμονες, όπως ο Τσουκαλάς, όσο η αφόρητη ενόχληση που προκαλεί στην αναθεωρητική σχολή της Δεξιάς, της άκρας Δεξιάς και του ακραίου Κέντρου η Μεταπολίτευση και τα όποια δημοκρατικά κεκτημένα της. Δεν είναι τυχαίο ότι η εποχή την οποία εκθειάζει ο αρθρογράφος περιγράφεται από τον Ηλία Νικολακόπουλο ως «καχεκτική δημοκρατία», καθεστώς στο οποίο οι δημοκρατικοί θεσμοί λειτουργούσαν υπό τη σκιά ισχυρών μηχανισμών επιτήρησης, αποκλεισμών και φόβου. Η επίκληση, επομένως, εκείνης της «τάξης πραγμάτων» αλλά και της καθαρεύουσας -της οποίας η κατάργηση το 1981 σηματοδότησε την αφετηρία ενός προοδευτικού εκδημοκρατισμού της παιδείας μας- ως προτύπων για το σχολείο δεν είναι ούτε ουδέτερη ούτε αθώα.
Βεβαίως, ούτε ο Πιερ Μπουρντιέ ούτε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς υποστήριξαν πως το σχολείο είναι ένας ιδεολογικός μηχανισμός «εξαπάτησης» των νέων. Αυτό που ανέδειξαν μέσα από εμπειρικές και θεωρητικές μελέτες είναι πιο πολύπλοκο: το σχολείο τότε όπως και τώρα μεταδίδει γνώσεις και συγχρόνως μετασχηματίζει τις ταξικές ανισότητες σε σχολικές διακρίσεις πριμοδοτώντας ένα «μορφωτικό κεφάλαιο» άνισα κατανεμημένο στην κοινωνία. Μπορεί, ασφαλώς, κάποιος να αμφισβητήσει αυτή την επιστημονική ανάλυση. Δεν μπορεί όμως να την αντιμετωπίσει με ύμνους σε ένα σχολείο στο οποίο κυριαρχούσε η τιμωρία του βούρδουλα. Ούτε μπορεί να θεωρεί τις αμφισβητήσεις των νέων αιτία των προβλημάτων του σύγχρονου σχολείου.
Από την ιστορία της εκπαίδευσης γνωρίζουμε, άλλωστε, πως ο σχολικός θεσμός και οι βασικοί πρωταγωνιστές του, μαθητές και καθηγητές, δρουν πάντα μέσα σε μια εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στις γνωστικές απαιτήσεις κάθε εποχής και στην κοινωνική νομιμοποίηση του ίδιου του θεσμού. Δυστυχώς, ο ίδιος ο θεσμός έχει σήμερα απαξιωθεί στα μάτια της κοινωνίας, πρωτίστως, από την πολιτεία που εξακολουθεί να κρατά τις κοινωνικές επιστήμες εκτός σχολείου, στερώντας τους νέους από εργαλεία σκέψης και κατανόησης ενός ταραγμένου και αβέβαιου κόσμου.
Η αναγωγή των αδιεξόδων της εκπαίδευσης σε ζήτημα «χαμένης πειθαρχίας» συσκοτίζει την πραγματικότητα παραγνωρίζοντας βαθύτερες οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές: ιδιωτικοποίηση της εκπαίδευσης, διώξεις εκπαιδευτικών, απορρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, μεταβολές στις οικογενειακές προσδοκίες, ανταγωνισμός με νέες μορφές γνώσης κ.ά. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επίκληση της αυθεντίας του καθηγητή δεν συνιστά λύση αλλά υπεκφυγή.
Η νοσταλγία για ένα σχολείο σιωπής και πειθαρχίας ισοδυναμεί με νοσταλγία για μια κοινωνία όπου η εξουσία δεν ετίθετο υπό κρίση. Μια εξουσία, όμως, που δεν αμφισβητείται, ιδιαίτερα από τους νέους, δεν είναι ισχυρότερη αλλά λιγότερο νομιμοποιημένη. Το ζητούμενο, συνεπώς, δεν είναι η αποκατάσταση μιας μυθοποιημένης σχολικής τάξης του παρελθόντος αλλά η διαμόρφωση ενός εκπαιδευτικού πλαισίου που να συνδυάζει τις απαιτήσεις της εποχής με την κοινωνική αξιοδότηση ενός δημόσιου δωρεάν σχολείου που θα υπηρετεί την κοινωνία των πολλών και όχι των ολίγων.
Ενα σχολείο που λειτουργεί με βάση τον αυταρχισμό μπορεί να επιβάλλει τη σιωπή αλλά δεν εγγυάται τη μάθηση και τον κριτικό αναστοχασμό πάνω στη λειτουργία του. Αν θέλουμε, επομένως, να αντλήσουμε κάτι ουσιαστικό από τη σκέψη του Πιερ Μπουρντιέ για τους εκπαιδευτικούς, αυτό είναι η ανάγκη κατανόησης των αόρατων μηχανισμών που συγκροτούν τη σχολική πραγματικότητα ως πεδίο όχι μόνο μετάδοσης γνώσεων αλλά και αναπαραγωγής σχέσεων εξουσίας και σύγκρουσης κοινωνικών δυνάμεων. Μια πραγματικά δημοκρατική εκπαίδευση δεν φοβάται αυτή την αποκάλυψη. Αντιθέτως, τη θέτει στο επίκεντρο, διαμορφώνοντας υποκείμενα ικανά όχι μόνο να προσαρμόζονται στον κόσμο αλλά και να τον μετασχηματίζουν.
* Ομ. καθηγητές Κοινωνιολογίας στα Πανεπιστήμια Πάντειο και Αιγαίου
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750€: Βγήκε το Μητρώο Ωφελουμένων - Μάθετε αν είστε μέσα και ξεκινήστε
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
