Λεωνίδας Βουρλιώτης Η πρόσφατη δημόσια συζήτηση για το εναλλακτικό μάθημα της «Ηθικής» που θα προσφέρει η Πολιτεία σε όσους απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά ανέδειξε ένα κρίσιμο ερώτημα εκπαιδευτικής πολιτικής: πώς μπορεί το σχολείο να διασφαλίζει ισότιμη, επιστημονικά επαρκή και δικαιωματικά συνεπή εκπαίδευση για όλους τους μαθητές και τι μαθήτριες, συμπεριλαμβανομένων όσων απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών. Η θέση του Τμήματος Θεολογίας του ΕΚΠΑ, όπως αποτυπώνεται στο ομόφωνο Ψήφισμα της 5/2/2026, δεν αφορά αναθεώρηση του ισχύοντος καθεστώτος του κύριου μαθήματος, που έχει διαμορφωθεί μετά τις αποφάσεις του ΣτΕ και την εκπόνηση των νέων ΠΣ το 2023, αλλά την παιδαγωγική ποιότητα και τη γνωστική συνάφεια του εναλλακτικού μαθήματος για τους απαλλασσόμενους μαθητές.
Στη δημόσια αρθρογραφία διατυπώθηκε η κριτική από κάποιους που διαβάζουν ιδεοληπτικά το Ψήφισμα ότι η πρόταση για ενίσχυση του θρησκευτικού εγγραμματισμού ισοδυναμεί με επιστροφή σε προηγούμενα μοντέλα. Ωστόσο, η διατύπωση του Ψηφίσματος είναι διαφορετική και σαφής: ζητείται ένα πρόγραμμα που να σέβεται την ελευθερία της συνείδησης, αποφεύγοντας την κατήχηση, αλλά ταυτόχρονα να μη στερεί από κανέναν μαθητή και καμιά μαθήτρια τη γνώση του θρησκευτικού φαινομένου ως ιστορικής, πολιτισμικής και κοινωνικής πραγματικότητας.
1) Η βασική αρχή: η Ηθική δεν διδάσκεται «εν κενώ»
Η ηθική αγωγή είναι αναγκαίο στοιχείο της εκπαίδευσης. Όμως, όταν συγκροτείται ως αποκλειστικά αφηρημένο ή αμιγώς κανονιστικό πεδίο, χωρίς οργανική σχέση με ιστορικές παραδόσεις νοήματος, πολιτισμικές αναφορές και θρησκευτικές κοσμοθεωρήσεις, κινδυνεύει να αποδυναμωθεί παιδαγωγικά. Ο μαθητής δεν χρειάζεται μόνο «τι να σκεφτεί», αλλά και «πώς να κατανοεί» το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύονται αξίες, συγκρούσεις και δημόσια διλήμματα.
Ακριβώς εδώ εδράζεται η έννοια του θρησκευτικού εγγραμματισμού: όχι ως ομολογιακή ταύτιση, αλλά ως ικανότητα κατανόησης εννοιών, συμβόλων, ιστορικών διαδρομών και κοινωνικών εκφάνσεων της θρησκείας. Πρόκειται για γνωστικό και πολιτειακό κεφάλαιο, απαραίτητο για την ερμηνεία του σύγχρονου κόσμου.
2) Ισότητα στην εκπαίδευση: όχι μαθητές και μαθήτριες δύο ταχυτήτων
Η ουσία του ζητήματος είναι η εκπαιδευτική ισοτιμία. Αν οι μη απαλλασσόμενοι μαθητές διδάσκονται και θρησκειολογικό περιεχόμενο (σε ένα ποσοστό 20%), ενώ οι απαλλασσόμενοι οδηγούνται σε ένα μάθημα χωρίς αντίστοιχη και συναφή γνώση του θρησκευτικού φαινομένου, τότε παράγεται άνιση πρόσβαση σε κρίσιμη πολιτισμική γνώση. Το αποτέλεσμα δεν είναι ουδετερότητα, αλλά μορφωτικό έλλειμμα.
Σε μια δημοκρατική και πλουραλιστική εκπαίδευση, ο στόχος δεν μπορεί να είναι η αποθρησκειοποίηση του γνωστικού πεδίου για μια κατηγορία μαθητών, αλλά η παροχή ισοδύναμης πρόσβασης σε επαρκή θρησκευτική γνώση με ουδέτερο, αντικειμενικό και μη κατηχητικό τρόπο.
3) Δικαιώματα και υποχρεώσεις του κράτους
Η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται σε αντιπαραθέσεις σκοπιμότητας, αλλά να παραμένει στο επίπεδο θεσμικής ευθύνης. Το κράτος έχει υποχρέωση να οργανώνει για όλους τους μαθητές και τις μαθήτριες ένα μορφωτικά επαρκές εναλλακτικό μάθημα, που να είναι συναφές ως προς το γνωστικό αντικείμενο. Στο Ψήφισμα υπογραμμίζεται ότι η αποκλειστική επιλογή «Ηθικής» δεν εκπληρώνει επαρκώς αυτή τη συνάφεια και ότι απαιτείται επανεξέταση με κριτήρια παιδαγωγικά, επιστημολογικά και νομικά.
Σημαντικό είναι επίσης ότι η ακαδημαϊκή παρέμβαση ενός πανεπιστημιακού τμήματος εκφράζεται θεσμικά μέσω τεκμηριωμένης γνωμοδοτικής τοποθέτησης (όπως το Ψήφισμα) και όχι κατ’ ανάγκην μέσω δικαστικής δράσης. Η λειτουργία του πανεπιστημίου είναι πρωτίστως επιστημονική και συμβουλευτική προς την πολιτεία.
4) Τι σημαίνει πρακτικά μια σύγχρονη λύση
Μια παιδαγωγικά ώριμη λύση για το εναλλακτικό μάθημα που θα παρακολουθούν όσοι απαλλάσσονται μπορεί να στηρίζεται σε τέσσερις αρχές:
Μη κατηχητικός χαρακτήρας: πλήρης σεβασμός στην ελευθερία της συνείδησης (για θρησκευόμενους, αγνωστικιστές, άθεους).
Θρησκευτικός εγγραμματισμός για όλους: βασική γνώση για θρησκείες, κοσμοθεωρήσεις, πολιτισμικές επιρροές, δημόσιο διάλογο.
Διασύνδεση με Ηθική και Πολιτειότητα: όχι αποκλεισμός της Ηθικής, αλλά ένταξή της σε ευρύτερο μορφωτικό πλαίσιο.
Επιστημονική πληρότητα και συνάφεια: ισότιμο εναλλακτικό μάθημα, με σαφείς μαθησιακούς στόχους και παιδαγωγική συνοχή.
Συμπέρασμα
Ο πυρήνας της θέσης του Τμήματος Θεολογίας δεν είναι πολιτικός. Είναι παιδαγωγικός και δικαιωματικός: κάθε μαθητής και κάθε μαθητρια ανεξάρτητα από θρησκευτική ή μη θρησκευτική ταυτότητα, δικαιούται να αποκτά θρησκευτικό εγγραμματισμό ως μέρος της γενικής παιδείας. Αυτό δεν αντιβαίνει στην ελευθερία της συνείδησης, την υπηρετεί, γιατί η ελευθερία προϋποθέτει γνώση.
Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι «Ηθική ή Θρησκευτικά», αλλά ένα εναλλακτικό πρόγραμμα για όσους και όσες απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών που να συνδυάζει ουδετερότητα, επιστημονική επάρκεια και μορφωτική ισότητα, ώστε το σχολείο να μη δημιουργεί μαθητές και μαθήτριες με άνισα ερμηνευτικά εργαλεία για την κοινωνία στην οποία θα ζήσουν ως ενεργοί πολίτες. Έτσι, είναι όλα στη θέση τους!
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
