Βασίλης Γκουζέλος 
Σύμφωνα με ερευνητική προσέγγιση του Τομέα Γλώσσας και Λογοτεχνίας των Εκπαιδευτηρίων «Νέα Παιδεία», η επιτυχής ανταπόκριση των μαθητών στην Παραγωγή Λόγου (Θέμα Δ) των Πανελλαδικών εξετάσεων δεν εξαρτάται από μια στείρα, μηχανική καταμέτρηση λέξεων, αλλά από την οργανωτική συνοχή και τη νοηματική ενότητα του κειμένου.
Αν και η ελληνική βιβλιογραφία αποφεύγει τις αυστηρές ποσοτικές νόρμες, η διεθνής πρακτική αναδεικνύει το «πενταπαράγραφο δοκίμιο» (five-paragraph essay) ως ένα εξαιρετικά χρήσιμο παιδαγωγικό εργαλείο, προτείνοντας μια δομή όπου η εισαγωγή και ο επίλογος καλύπτουν από 10% της έκτασης (περίπου 40 λέξεις έκαστο), ενώ το κυρίως μέρος καταλαμβάνει το υπόλοιπο 80% (περίπου 320 λέξεις).
Για ένα κείμενο της τάξεως των 300-400 λέξεων, οι ειδικοί προκρίνουν ως ιδανικό μοντέλο τη συνολική διάρθρωση σε 4 ή 5 παραγράφους, εφαρμόζοντας τον χρυσό κανόνα «ένα βασικό επιχείρημα ανά παράγραφο».
Στο πλαίσιο αυτό, το κυρίως μέρος οφείλει να αναπτύσσεται σε δύο ή τρεις παραγράφους, όπου το κεντρικό θεματικό κέντρο (topic sentence) θα υποστηρίζεται επαρκώς από δύο ή τρία ισχυρά τεκμήρια (παραδείγματα, διαπιστώσεις ή κοινωνικές αναφορές), αποφεύγοντας την πολυδιάσπαση και την απλή καταλογική παράθεση ιδεών που αποδυναμώνει την πειστικότητα.
Εν τέλει, η ουσία της γλωσσικής παιδείας και το πραγματικό ζητούμενο της αξιολόγησης των βαθμολογητών εντοπίζεται στην ικανότητα του υποψηφίου να ιεραρχεί τις σκέψεις του και να διαμορφώνει έναν λόγο σαφή, συνεκτικό και επικοινωνιακά κατάλληλο, μετατρέποντας τη διαδικασία της γραφής από μια τυραννική τήρηση αριθμητικών κανόνων σε μια αυθεντική πράξη επικοινωνίας.
Αναλυτικά οι οδηγίες των Εκπαιδευτηρίων «Νέα Παιδεία»:
1. Η αξιολόγηση της οργάνωσης της παραγωγής λόγου
Καθώς οι βαθμολογητές αξιολογούν μία παραγωγή λόγου (Θέμα Δ), θέτουν στον εαυτό τους ερωτήματα όπως:
• Ανταποκρίνεται άμεσα η ανάπτυξη στα ζητούμενα;
• Ο/Η μαθητής/τρια παρουσιάζει ισχυρές και τεκμηριωμένες θέσεις / απόψεις;
• Αξιοποιεί κατάλληλα και δημιουργικά τις πηγές αναφοράς;
• Έχει σαφείς διατυπώσεις και κατάλληλο το ύφος, που αρμόζει στο επικοινωνιακό πλαίσιο;
• Οργανώνει την ανάπτυξη συνεκτικά, με πρόλογο, κυρίως μέρος και επίλογο;
• Δομεί συγκροτημένες παραγράφους;
• Τηρεί το προβλεπόμενο όριο των λέξεων;
Στο κείμενο αυτό θα επιχειρήσουμε να αντλήσουμε ορισμένες απαντήσεις από τη διεθνή βιβλιογραφία σχετικά με τη κατάλληλη σύνθεση των παραγράφων σε μια παραγωγή λόγου έκτασης περίπου 300-400 λέξεων. Πρόκειται για ένα ερώτημα απασχολεί συχνά τους φιλολόγους, οι οποίοι διδάσκουν το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας.
2. Η έκταση και η οργάνωση των παραγράφων
Η ελληνική βιβλιογραφία επικεντρώνεται κυρίως σε γενικότερες διδακτικές οδηγίες για την παραγωγή λόγου, χωρίς συγκεκριμένες «προδιαγραφές» για την έκταση των παραγράφων ή τον αριθμό των επιχειρημάτων. Στη διεθνή, ωστόσο, βιβλιογραφία υπάρχουν αρκετές αναφορές στην οργάνωση της παραγωγής λόγου (της «έκθεσης»). Σε πολλούς οδηγούς παρουσιάζεται το γνωστό «πενταπαράγραφο δοκίμιο» (five-paragraph essay), το οποίο διαρθρώνεται σε: μια εισαγωγή περίπου 50 λέξεων, τρεις παραγράφους κυρίως μέρους περίπου 100 λέξεων την καθεμία και επίλογο, περίπου 50 λέξεων.
Η αλήθεια είναι ότι, αν αναζητήσουμε στη διεθνή βιβλιογραφία μια αυστηρή και ενιαία «συνταγή» για τον αριθμό των παραγράφων, των επιχειρημάτων ή των λέξεων, δύσκολα θα τη βρούμε. Η σύγχρονη θεωρία της γραφής αποφεύγει τις απόλυτες ποσοτικές νόρμες και δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη συνοχή, τη σαφή ανάπτυξη και την αποτελεσματικότητα της επιχειρηματολογίας. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες βασικές και ευέλικτες αρχές που μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες κατευθύνσεις στη σχολική πράξη.
Η πιο διαδεδομένη και καλά εμπεδωμένη αρχή είναι ότι μια ολοκληρωμένη έκθεση οργανώνεται σε τρία βασικά μέρη: Εισαγωγή / Πρόλογος, Κυρίως Μέρος και Επίλογος (Συμπέρασμα). Όσο για την κατανομή της έκτασης, πολλοί οδηγοί συγκλίνουν σε ένα λειτουργικό μοντέλο:, σύμφωνα με το οποίο: • Η Εισαγωγή και το Συμπέρασμα να καλύπτουν περίπου το 10% του συνολικού κειμένου το καθένα, ενώ το Κυρίως Μέρος να καταλαμβάνει περίπου το υπόλοιπο 80%.
Αν εφαρμόσουμε αυτή την αρχή σε ένα κείμενο 400 λέξεων, προκύπτει ενδεικτικά η εξής εικόνα:
• Εισαγωγή: περίπου 40 λέξεις, δηλαδή 2-3 προτάσεις που παρουσιάζουν το θέμα και τη βασική θέση του γράφοντος.
• Κυρίως Μέρος: περίπου 320 λέξεις.
• Συμπέρασμα: περίπου 40 λέξεις, όπου συνοψίζονται τα κύρια σημεία της επιχειρηματολογίας.
Το κρίσιμο ερώτημα, βέβαια, αφορά στην ανάπτυξη του κυρίως μέρους: πώς κατανέμεται η επιχειρηματολογία σε αυτές τις 300-400 λέξεις; Η βιβλιογραφία επισημαίνει ότι η παράγραφος δεν ορίζεται πρωτίστως από τον αριθμό των λέξεων, αλλά από τη νοηματική της ενότητα. Μία αποτελεσματική παράγραφος χρειάζεται σαφές θεματικό κέντρο (topic sentence), ανάπτυξη και επαρκή τεκμηρίωση. Επομένως, το ουσιαστικό δεν είναι αν μια παράγραφος έχει 80 ή 120 λέξεις, αλλά αν αναπτύσσει ολοκληρωμένα μία βασική ιδέα χωρίς αποσπασματικότητα ή ασύνδετες προσθήκες.
Για τον λόγο αυτό, στη διδασκαλία της επιχειρηματολογίας προκρίνεται συνήθως η αρχή: «ένα βασικό επιχείρημα ανά παράγραφο». Στην περίπτωση της ζητούμενης παραγωγής λόγου στις Πανελλαδικές εξετάσεις, μία λειτουργική λύση αποτελεί η διάρθρωση του κυρίως μέρους σε δύο ή τρεις παράγραφοι ανάπτυξης, καθεμία από τις οποίες οργανώνεται γύρω από ένα κεντρικό επιχείρημα. Το επιχείρημα αυτό χρειάζεται στη συνέχεια να αιτιολογηθεί και να υποστηριχθεί με δύο ή τρία τεκμήρια, όπως παραδείγματα, διαπιστώσεις, αναφορές στην κοινωνική πραγματικότητα ή σύντομες επεξηγήσεις.
Αντίθετα, όταν ο/η μαθητής/τρια επιχειρεί να συμπεριλάβει πολλά επιχειρήματα μέσα στην ίδια παράγραφο ή να δημιουργήσει υπερβολικά πολλές παραγράφους με περιορισμένη έκταση, συχνά οδηγείται σε σχηματική και καταλογική παράθεση ιδεών χωρίς ουσιαστική ανάπτυξη. Σε κείμενα περιορισμένης έκτασης η υπερβολική πολυδιάσπαση συνήθως αποδυναμώνει τη συνοχή και την πειστικότητα του κειμένου. Λιγότερα, αλλά ουσιαστικά ανεπτυγμένα επιχειρήματα λειτουργούν συχνά αποτελεσματικότερα από μια συσσώρευση σύντομων και ανεπεξέργαστων ιδεών. Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι ένα σαφές επιχείρημα προϋποθέτει κάθε παράγραφος να συνδέεται οργανικά με το κεντρικό ερώτημα ή με την εξέλιξη της συνολικής επιχειρηματολογίας.
Βεβαίως, το λεγόμενο «πενταπαράγραφο δοκίμιο» δεν αποτελεί διεθνώς δεσμευτικό πρότυπο· χρησιμοποιείται κυρίως ως παιδαγωγικό εργαλείο για μαθητές που μαθαίνουν να οργανώνουν τη σκέψη και την επιχειρηματολογία τους. Στην πράξη, η δομή ενός επιτυχημένου κειμένου εξαρτάται πάντοτε από το θέμα, τον επικοινωνιακό σκοπό, το είδος του/των ζητουμένου/ων και τον διαθέσιμο αριθμό λέξεων.
Με βάση τα παραπάνω, για την παραγωγή λόγου στις Πανελλαδικές εξετάσεις φαίνεται λειτουργική η δομή τεσσάρων ή πέντε παραγράφων συνολικά: σύντομη εισαγωγή (πρόλογος), δύο ή τρεις παράγραφοι ανάπτυξης (κυρίως μέρος) και ένα σύντομο συμπέρασμα (επίλογος). Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι η ποσοτική ή μηχανική τήρηση αριθμητικών κανόνων, αλλά η ικανότητα του μαθητή να οργανώνει τον λόγο του με σαφήνεια, συνοχή, επάρκεια ανάπτυξης και πειστική τεκμηρίωση.
3. Παραδείγματα μη αποτελεσματικών και αποτελεσματικών παραγράφων
Ας δούμε ένα παράδειγμα μη αποτελεσματικής (προβληματικής) παραγράφου, στην οποία ο/η μαθητής/τρια χρειάζεται να επιχειρηματολογήσει με την εξής θεματική περίοδο: «Οι Πανελλαδικές προκαλούν έντονο άγχος στους εφήβους.»
«Το σύστημα των Πανελλαδικών εξετάσεων προκαλεί άγχος στους εφήβους και γενικά δημιουργεί πολλά προβλήματα. Οι μαθητές διαβάζουν πολλές ώρες και κουράζονται αρκετά καθημερινά. Επιπλέον, αρκετοί νέοι σήμερα δεν έχουν σωστή οργάνωση χρόνου και ασχολούνται υπερβολικά με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, γεγονός που αυξάνει το άγχος τους. Από την άλλη πλευρά, οι Πανελλαδικές βοηθούν κάποιους μαθητές να πετύχουν τους στόχους τους και να εισαχθούν στο πανεπιστήμιο. Επίσης, σημαντικό ρόλο παίζουν οι γονείς, οι οποίοι πολλές φορές πιέζουν τα παιδιά τους να γράψουν υψηλούς βαθμούς. Τέλος, το εκπαιδευτικό σύστημα χρειάζεται αλλαγές, ώστε οι μαθητές να μορφώνονται καλύτερα και να αποκτούν περισσότερες γνώσεις με λιγότερο άγχος.»
Παρά το ικανοποιητικό της μέγεθος (103 λέξεις), η παράγραφος αυτή θεωρείται αδύναμη, γιατί:
• δεν οργανώνεται γύρω από ένα σαφές και ενιαίο επιχείρημα,
• συσσωρεύει πολλές διαφορετικές ιδέες χωρίς ουσιαστική ανάπτυξη,
• περιέχει γενικόλογες και κοινότοπες διατυπώσεις,
• μετατρέπεται σε κατάλογο παρατηρήσεων χωρίς ουσιαστική τεκμηρίωση ή συνοχή.
Ας δούμε όμως την παρακάτω παράγραφο (123 λέξεις):
«Οι Πανελλαδικές εξετάσεις προκαλούν στους εφήβους ένα ιδιαίτερα έντονο και διαρκές άγχος, καθώς συνδέονται με την αίσθηση ότι από αυτές θα κριθεί το μέλλον τους. Η πίεση δεν προέρχεται μόνο από τον μεγάλο όγκο της ύλης, αλλά και από την πεποίθηση ότι μία εξέταση λίγων ωρών μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την επαγγελματική και ακαδημαϊκή τους πορεία. Παράλληλα, ακόμη και όταν η οικογένεια δεν ασκεί άμεση πίεση, οι υψηλές προσδοκίες λειτουργούν συχνά υπόρρητα, ενισχύοντας τον φόβο της αποτυχίας και της απογοήτευσης των άλλων. Επιπλέον, το εξαντλητικό πρόγραμμα προετοιμασίας περιορίζει σημαντικά τον ελεύθερο χρόνο των μαθητών, με αποτέλεσμα πολλοί έφηβοι να βιώνουν καθημερινά σωματική και ψυχική κόπωση. Το αποτέλεσμα είναι πολλοί έφηβοι να βιώνουν την προετοιμασία όχι ως δημιουργική μαθησιακή διαδικασία, αλλά ως παρατεταμένη δοκιμασία.»
Η παράγραφος αυτή πληροί αρκετά καθαρά τα χαρακτηριστικά μιας αποτελεσματικής παραγράφου, γιατί:
• διαθέτει σαφή θεματική πρόταση,
• αναπτύσσει ένα βασικό επιχείρημα,
• περιλαμβάνει τρία επιμέρους τεκμήρια / αιτιολογήσεις,
• διατηρεί νοηματική ενότητα,
• και οδηγείται σε καταληκτική πρόταση χωρίς να διασπάται από άσχετες ιδέες.
4. Επιλογικά
Ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική συμβολή της διδασκαλίας της παραγωγής λόγου να μην βρίσκεται στην αναζήτηση της «σωστής» παραγράφου ή της ιδανικής αναλογίας λέξεων, αλλά στη σταδιακή καλλιέργεια της σκέψης. Όταν η διδασκαλία μετατρέπεται αποκλειστικά σε άσκηση μέτρησης —πόσες λέξεις, πόσα επιχειρήματα, πόσες παράγραφοι— υπάρχει ο κίνδυνος η γραφή να αντιμετωπιστεί ως μηχανική διαδικασία και όχι ως διαδικασία σκέψης και επικοινωνίας. Οι μαθητές/τριες δεν χρειάζεται να μάθουν απλώς να «γεμίζουν» την κόλλα με 400 λέξεις· χρειάζεται να μάθουν να οργανώνουν τις ιδέες τους, να ιεραρχούν τα επιχειρήματά τους και να διαμορφώνουν έναν λόγο σαφή, συνεκτικό και πειστικό. Και ίσως αυτό να αποτελεί, τελικά, το σημαντικότερο ζητούμενο όχι μόνο των Πανελλαδικών εξετάσεων, αλλά της γλωσσικής παιδείας συνολικά.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
P. M. Cornaire, C. Raymond, La production écrite. Didactique des langues étrangères, CLE International, Παρίσι, 1999.
P. Hodgson, Structure of an Essay: A simple process to create an essay, Kindle Edition, 2015.
J. Martin, How to Write Amazing Essays: The Complete Guide to Essay Planning, Research, Writing and Structuring, Penlyn House, England, 2023.
Ιστοσελίδες
Your Essay Builder: Clear Steps to Plan and Structure Your Essay
https://assets.cambridge.org/97811076/82368/excerpt/9781107682368_excerpt.pdf
https://www.ucc.ie/en/media/support/skillscentre/pdfx27sampbookmarks/HowToWriteAnEssay.pdf
https://libguides.bham.ac.uk/asc/essayplanning
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
ΑΣΕΠ: Προ των πυλών τρεις νέοι διαγωνισμοί με 5.200 θέσεις
Νέο market pass για 40 ευρώ κάθε μήνα χωρίς αίτηση
Προκηρύξεις εκπαιδευτικών 2026: Πώς θα δεις πρώτος τους πίνακες μέσω google
