Χρήστος Κάτσικας Τα τελευταία χρόνια, στα σχολεία της χώρας εξελίσσεται μια σιωπηλή αλλά βαθιά ανησυχητική μετάλλαξη: ολοένα περισσότεροι εκπαιδευτικοί ζουν και εργάζονται υπό το βάρος πιέσεων, απειλών, αναφορών και μηνύσεων από γονείς. Όχι ως σπάνιο «ακραίο περιστατικό», αλλά ως τάση που πολλαπλασιάζεται και κανονικοποιείται. Μια τάση που δεν γεννήθηκε από το πουθενά. Καλλιεργήθηκε μεθοδικά μέσα από μια κυρίαρχη εκπαιδευτική πολιτική που, αντί να ενισχύει τη συνεργασία σχολείου–οικογένειας, σπρώχνει γονείς και εκπαιδευτικούς σε μια σχέση καχυποψίας, ανταγωνισμού και, τελικά, έχθρας.
Κάποτε, το σχολείο ήταν ένας κοινός τόπος. Ο δάσκαλος ή ο καθηγητής δεν ήταν «πάροχος υπηρεσίας» που βαθμολογείται από τον «πελάτη», ούτε ο γονιός λειτουργούσε ως δικηγόρος σε διαρκή ετοιμότητα. Οι συγκρούσεις ασφαλώς υπήρχαν. Όμως, υπήρχε και ένα ανομολόγητο κοινωνικό συμβόλαιο: ότι στόχος είναι το παιδί και ότι, όταν προκύπτει πρόβλημα, πρώτα μιλάμε. Σήμερα, αυτό το συμβόλαιο διαρρηγνύεται. Και στη θέση του αναδύεται κάτι πιο κυνικό: μια κουλτούρα «καταγγελίας» ως πρώτης αντίδρασης, μια λογική «να πληρώσει κάποιος», μια καθημερινότητα όπου ο εκπαιδευτικός αντιμετωπίζεται ως ύποπτος.
Οι απειλές και οι αναφορές δεν έχουν πάντα «θεαματική» μορφή. Μπορεί να είναι το μήνυμα αργά το βράδυ: «Θα το πάω μέχρι τέλους». Μπορεί να είναι το τηλεφώνημα με υπονοούμενα: «Ξέρω πού να απευθυνθώ». Μπορεί να είναι η δήθεν ευγενική φράση μπροστά σε τρίτους: «Θα κάνω ό,τι προβλέπει ο νόμος». Πίσω από αυτά, όμως, κρύβεται μια ψυχολογική βία: το αίσθημα ότι κάθε παιδαγωγική κρίση, κάθε παρατήρηση για συμπεριφορά, κάθε βαθμός, ακόμη και κάθε διαχείριση ενός περιστατικού στο προαύλιο, μπορεί να μετατραπεί σε πειθαρχική διαδικασία, σε ΕΔΕ, σε αστυνομική αναφορά, σε δικαστική περιπέτεια.
Η μεγάλη μετατόπιση: από το σύστημα… στον «φταίχτη»
Όταν ένα σχολείο υπολειτουργεί, όταν λείπουν εκπαιδευτικοί, όταν οι τάξεις είναι ασφυκτικές, όταν η γραφειοκρατία καταπίνει τη διδασκαλία, όταν οι ανισότητες βαθαίνουν, το ερώτημα θα έπρεπε να είναι θεσμικό: ποιο είναι το σχέδιο; πού είναι η χρηματοδότηση; πού είναι οι δομές στήριξης; πού είναι οι μόνιμοι διορισμοί;
Αντί γι’ αυτό, εδώ και χρόνια καλλιεργείται ένας άλλος τρόπος σκέψης, πολύ πιο βολικός για την κυρίαρχη πολιτική: να μη φταίει το σύστημα, να φταίει το πρόσωπο.
Να μη φταίει η υποχρηματοδότηση, να φταίει ο δάσκαλος που «δεν νοιάζεται».
Να μη φταίει η έλλειψη δομών, να φταίει ο καθηγητής που «δεν προσαρμόζεται».
Να μη φταίει ο σχεδιασμός, να φταίει ο άνθρωπος που «δεν αξιολογείται αρκετά».
Έτσι γεννιέται μια επικοινωνιακή παγίδα: η κοινωνία, αντί να βλέπει τη ρίζα, εστιάζει στο κλαδί. Και αντί να απαιτεί πολιτικές αλλαγές, απαιτεί ενοχές.
Τι άλλαξε; Σίγουρα άλλαξαν οι κοινωνικές σχέσεις, η ένταση της καθημερινότητας, η ανασφάλεια των οικογενειών, η υπερπροστατευτικότητα που γεννά ο φόβος για το μέλλον. Αλλά ο πυρήνας δεν είναι απλώς «οι γονείς έγιναν πιο απαιτητικοί». Ο πυρήνας είναι πολιτικός: το ίδιο το κράτος –μέσω συγκεκριμένων επιλογών– αποσυναρμολογεί τον παιδαγωγικό ρόλο του εκπαιδευτικού και τον μετατρέπει σε γραφειοκρατικό εκτελεστή οδηγιών. Τον βάζει να λειτουργεί συνεχώς με το βλέμμα στην «αναφορά», όχι στο παιδί.
Η αφήγηση που προωθείται είναι απλή και δηλητηριώδης: για όλα φταίει το σχολείο και οι λειτουργοί του. Αν το παιδί δεν αποδίδει, αν δεν πειθαρχεί, αν υπάρχει ένταση στην τάξη, αν υπάρχει κενό, αν το σχολείο δεν «βγάζει αποτέλεσμα», κάποιος εκπαιδευτικός δεν έκανε καλά τη δουλειά του. Έτσι, ο γονιός –αντί να θεωρείται συνεργάτης– μετατρέπεται σε ελεγκτή. Και ο εκπαιδευτικός –αντί να στηρίζεται– σπρώχνεται σε αμυντική στάση.
Εδώ μπαίνει η ευθύνη της πολιτικής ηγεσίας: όταν η εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως πεδίο επιβολής πειθαρχίας στους εκπαιδευτικούς, όταν η διοίκηση λειτουργεί με λογική «μηδενικής ανοχής τότε δίνεται σήμα και προς τα έξω: «Ο εκπαιδευτικός είναι το πρόβλημα». Σ’ αυτό το κλίμα, ορισμένοι γονείς νιώθουν ότι έχουν το «δικαίωμα» να πιέσουν, να απειλήσουν, να εξευτελίσουν. Η πολιτεία, αντί να φρενάρει την αποθράσυνση, αφήνει να εννοηθεί ότι θα δικαιώσει τον καταγγέλλοντα.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σχολείο που φοβάται. Ένας εκπαιδευτικός που προτιμά να μη γράψει απουσία, να μη συγκρουστεί με προβληματική συμπεριφορά, να μην επιμείνει σε κανόνες, μήπως και «μπλέξει». Ένας εκπαιδευτικός που υποχωρεί από την ίδια του την αποστολή: να βάλει όρια, να διαμορφώσει κριτήριο, να προστατεύσει το σύνολο της τάξης. Το σχολείο, έτσι, δεν γίνεται πιο δημοκρατικό. Γίνεται πιο αδύναμο.
Και αυτό είναι το πιο τραγικό: το τίμημα δεν το πληρώνει μόνο ο εκπαιδευτικός. Το πληρώνουν οι μαθητές –όλοι οι μαθητές– γιατί η παιδαγωγική πράξη απαιτεί εμπιστοσύνη, κύρος και σταθερότητα. Όταν ο δάσκαλος παύει να είναι σημείο αναφοράς και μετατρέπεται σε «υπάλληλο υπό επιτήρηση», τότε χάνει έδαφος η ίδια η έννοια του σχολείου ως θεσμού. Απομένει μια υπηρεσία που διεκπεραιώνει ύλη, εξετάσεις και έγγραφα.
Η λύση δεν είναι να στραφούμε απέναντι στους γονείς συλλήβδην. Οι περισσότεροι γονείς αγωνιούν τίμια, έχουν κουραστεί από ένα σύστημα που τους εξαντλεί, ζητούν το καλύτερο για το παιδί τους. Το πρόβλημα είναι όταν το σύστημα αντί να τους αγκαλιάζει και να τους καθοδηγεί, τους εξοπλίζει με νομικά «όπλα» και τους εκπαιδεύει στη δυσπιστία.
Μέσα σε αυτό το κλίμα ανθίζει μια νέα «ηθική»: από την εμπιστοσύνη περνάμε στην καχυποψία. Η επικοινωνία σχολείου–γονέα παίρνει δικαστική μορφή. Η παιδαγωγική κρίση αντιμετωπίζεται ως πιθανή αφορμή πειθαρχικού. Ο διάλογος αντικαθίσταται από «φακέλους». Και ο εκπαιδευτικός αρχίζει να διδάσκει όχι με πρώτο ερώτημα «τι ωφελεί το παιδί;» αλλά με δεύτερη σκέψη: «τι μπορεί να μου γυρίσει μπούμερανγκ;»
Εδώ γεννιέται το πιο επικίνδυνο σχολείο: το σχολείο του φόβου.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Γροιλανδία: Τι τρώνε στον πιο παγωμένο τόπο της Γης
Ελαιόλαδο και λεμόνι πριν τον ύπνο: Ένα μυστικό που βοηθά σώμα και καρδιά
