Μια από τις μεγαλύτερες μαθηματικές διάνοιες όλων των εποχών, ο Βρετανός Άλαν Τιούρινγκ έθεσε τα θεμέλια της θεωρίας των υπολογιστών το 1936, εννέα χρόνια προτού το πρώτο λειτουργικό μηχάνημα αυτού του είδους, ο ENIAC, κατασκευαστεί στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Το 1948 υπέβαλε στο Εθνικό Ινστιτούτο Μετρολογίας του Ηνωμένου Βασιλείου βαρυσήμαντη έκθεση με τίτλο «Σκεπτόμενες Μηχανές», διατυπώνοντας τις πρώτες, βασικές αρχές της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ). Κάποιες από τις προβλέψεις του ήταν ανατριχιαστικά δυσοίωνες:
«Από τη στιγμή που θα αρχίσουν να εμφανίζονται σκεπτόμενες μηχανές, δεν θα τους πάρει πολύ χρόνο να ξεπεράσουν τις ασθενείς δυνατότητές μας. Δεν θα κινδυνεύουν να πεθάνουν και θα μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους ώστε να οξύνουν το πνεύμα τους. Θα πρέπει να περιμένουμε ότι κάποια στιγμή, οι μηχανές θα αναλάβουν τον έλεγχο», έγραφε ο Τιούρινγκ. Στο ίδιο μήκος κύματος, ο πρωτοπόρος της ΑΙ Μάρβιν Μίνσκι εμφανιζόταν βέβαιος, το 1970, ότι τα ρομπότ θα κυριαρχήσουν πάνω στον άνθρωπο, διατηρώντας μια τελευταία ελπίδα: «Αν είμαστε τυχεροί, θα μας κρατήσουν σαν ζώα συντροφιάς». Δύο χρόνια νωρίτερα, ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ εμφάνιζε, στην επική ταινία επιστημονικής φαντασίας «2001: Οδύσσεια του Διαστήματος», το έξυπνο ρομπότ HAL 9000 να εξεγείρεται, από κάποιο λάθος, και να σκοτώνει τους αστροναύτες χειριστές του.
Η επιστημονική φαντασία συναντήθηκε με την πραγματικότητα αυτό το καλοκαίρι. Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης της εταιρείας OpenAI ξέφυγε από τους περιορισμούς που του είχαν επιβληθεί και πραγματοποίησε κυβερνοεπίθεση στην πλατφόρμα της γαλλοαμερικανικής εταιρείας Hugging Face. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ο ψηφιακός «αντάρτης» συντονίστηκε με γύρω στα 1.200 παρόμοια συστήματα που επίσης επιτέθηκαν στη Hugging Face και επιδόθηκαν σε περίτεχνες προσπάθειες να καλύψουν τα ίχνη τους. Το ερώτημα αναδύθηκε αβίαστα: Τι θα είχε συμβεί αν αυτός ο ανεξέλεγκτος στρατός ρομπότ είχε στοχοποιήσει όχι μια περιορισμένης εμβέλειας εταιρεία, αλλά ένα εθνικό δίκτυο ύδρευσης, ενέργειας, σιδηροδρόμων ή αεροπορικών πτήσεων; Ή αν είχε πέσει στα χέρια εχθρικών κρατών ή τρομοκρατών, που θα μπορούσαν να κατασκευάσουν ένα εφιαλτικό παθογόνο, να πλήξουν πυρηνικά εργοστάσια ή αμυντικές εγκαταστάσεις;
Πολύ γρήγορα μια ατμόσφαιρα πανικού περιέβαλε τον Νέο Γενναίο Κόσμο. Στις 9 Σεπτεμβρίου παραιτήθηκε με πολύ θορυβώδη τρόπο ο ερευνητής της εταιρείας Anthropic Τζέικομπ Κόξον, ο οποίος είχε εργαστεί προηγουμένως και στην OpenAI. «Καμία από τις δύο εταιρείες δεν λειτουργεί με υπεθυνότητα. Όσοι χτίζουν την ΑΙ πιστεύουν διακαώς ότι μπορεί να μας σκοτώσει όλους μέχρι το τέλος της δεκαετίας», έγραψε σε ανάρτησή του. Ο συνάδελφός του Έβαν Χούμπινκγερ, από τον τομέα ασφάλειας της Anthropic, έσπευσε να τον σιγοντάρει: «Πραγματικά πιστεύουμε ότι η ΑΙ μπορεί να εξαλείψει την ανθρωπότητα»- έδωσε μάλιστα πιθανότητα άνω του 10% να συμβεί η επαπειλούμενη Αποκάλυψη μέσα στην επόμενη δεκαετία. Ακολούθησε, στις 12 Σεπτεμβρίου, η έκκληση του εκτελεστικού διευθυντή της Anthropic, Ντάριο Αμοντέι, για επιβράδυνση των ερευνών στην τεχνητή νοημοσύνη ώστε να δημιουργηθούν οι απαιτούμενες συνθήκες ασφαλείας. Την έκκλησή του συνυπέγραψαν τα υπόλοιπα μεγάλα αφεντικά του κλάδου, όπως ο Σαμ Όλτμαν της OpenAI, ο Έλον Μασκ της SpaceXAi και ο Ντέμης Χασάμπης της Google DeepMind.
Μια στιγμή, όμως. Μέχρι χθες όλοι αυτοί οι χρυσοκάνθαροι της Σίλικον Βάλεϊ αποδύονταν σε έναν ξέφρενο ανταγωνισμό για το νέο Ελντοράντο της ΑΙ. Πώς να πιστέψουμε ότι είδαν όλοι μαζί, ξαφνικά, το φως το αληθινό στον δικό τους δρόμο προς τη Δαμασκό; Κάποιοι υποψιάστηκαν ότι πίσω από τον απατηλό αλτρουισμό κρύβεται η προσπάθεια δημιουργίας καρτέλ για να μην μπουν στον χορό άλλοι, επικίνδυνοι ανταγωνιστές. Σε κάθε περίπτωση η 70χρονη ιστορία της ΑΙ βρίθει από παρόμοιες ηθικές εξεγέρσεις, τις οποίες ακολούθησαν όχι και τόσο αλτρουιστικά σχίσματα.
Το 2014, όταν ο διάσημος θεωρητικός φυσικός Στίβεν Χόκινγκ έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για την ανάγκη ελέγχου της ΑΙ, πρώτο βιολί στο πεδίο ήταν η Google, που είχε πρόσφατα εξαγοράσει τη νεοφυή DeepMind. Αλλά ο Έλον Μασκ και ο Σαμ Όλτμαν έκριναν τότε ότι η Google δεν συμπεριφερόταν με την απαιτούμενη κοινωνική υπευθυνότητα και έβαλαν μπροστά την OpenAI. Κάποια στιγμή οι ηθικές τους αρχές συγκρούστηκαν και ο Μασκ έφτιαξε τη δική του εταιρεία, σέρνοντας τον Όλτμαν στα δικαστήρια. Το 2021, στελέχη της OpenAI καυτηρίασαν τη διεύθυνση της εταιρείας και έφτιαξαν την Anthropic, πάνω σε ακόμη πιο αυστηρές ηθικές αρχές. Η ιστορία επαναλαμβάνεται σήμερα, με την ίδια άρρητη ιδέα: η τεχνητή νοημοσύνη είναι ασφαλής μόνο όσο αναπτύσσεται από μας και κανέναν άλλο.
Γεγονός παραμένει ότι στις ΗΠΑ η συζήτηση για τις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης ξέφυγε από τη σφαίρα των ειδικών, για να καταλάβει σημαντική θέση στην πολιτική αντιπαράθεση ενόψει των εκλογών του Νοεμβρίου για το Κογκρέσο. Πρόσφατη δημοσκόπηση του πανεπιστήμιου του Μέριλαντ φέρει το 85% των Δημοκρατικών και το 79% των Ρεπουμπλικανών να τάσσονται υπέρ της δημιουργίας ομοσπονδιακής αρχής για τον έλεγχο και τη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης. Ακόμη και το ενδεχόμενο εθνικοποίησης επιχειρήσεων του κλάδου έχει αρχίσει να συζητιέται, καθώς για πρώτη φορά στην Ιστορία μια τεχνολογική επανάσταση με δυνητικά καταστροφικές επιπτώσεις δεν ελέγχεται από το κράτος, αλλά από ιδιωτικές εταιρείες.
Η συζήτηση προϋπήρχε της πρόσφατης διάχυσης εσχατολογικών σεναρίων, που είναι πολύ πιθανό να αποδειχθούν και πάλι παρατραβηγμένα. Πιο γήινες ανησυχίες, όπως για τον αφανισμό θέσεων εργασίας και για την ώθηση σπουδαστών στην εύκολη αντιγραφή μέσω εφαρμογών ΑΙ, απασχολούσαν τους Αμερικανούς. Σε αυτά ήρθε να προστεθεί το τελευταίο διάστημα ο θόρυβος για τα Κέντρα Δεδομένων (Data Centers). Οι τοπικές κοινωνίες εξεγείρονται σχεδόν σε κάθε προσπάθεια δημιουργίας τέτοιου κέντρου λόγω του κοινωνικού και περιβαλλοντικού κόστους που συνεπάγονται: οι τεράστιες ανάγκες τους σε ενέργεια και ψύξη μεταφράζονται σε αφανισμό αποθεμάτων νερού, αύξηση της τιμής του ηλεκτρισμού και επιβάρυνση του κλιματικού λόγω της μεγάλης κατανάλωσης υδρογονανθράκων.
Παρά την έντονη κοινωνική πίεση, ο Ντόναλντ Τραμπ απέρριψε κάθε σκέψη για μορατόριουμ και έλεγχο της τεχνητής νοημοσύνης, θεωρώντας τις σχετικές προειδοποιήσεις «απάτη» και τονίζοντας ότι ο μόνος ωφελημένος από οποιοδήποτε αμερικανικό «φρένο» θα είναι η Κίνα, ο μοναδικός αυτή τη στιγμή υπολογίσιμος ανταγωνιστής της Αμερικής στο κρίσιμο αυτό πεδίο. Ο κυριότερος λόγος, όμως, για την απροθυμία του είναι άλλος: ο Τραμπ κέρδισε τις εκλογές του 2024 πάνω στους ώμους των μεγιστάνων της Σίλικον Βάλεϊ, οι οποίοι έσπευσαν να τον τιμήσουν ομαδόν κατά την τελετή της ορκωμοσίας του- με μόνη αξιοσημείωτη εξαίρεση τον Μπιλ Γκέιτς. Πολλοί από αυτούς που εξακολουθούν να τον υποστηρίζουν, όπως ο Γένσεν Χουάνγκ του κολοσσού των μικροτσίπ Nvidia και ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ της Meta, αντιδρούν σε οποιονδήποτε έλεγχο ή φρένο γιατί θα απειλούσε τα υπερκέρδη τους.
Ο Αμερικανός πρόεδρος αντλεί μεγάλο μέρος της ισχύος του από την υποστήριξη του «στρατιωτικο- ψηφιακού συμπλέγματος» που αναδύθηκε στην Αμερική στο κλίμα της αντιτρομοκρατικής υστερίας μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι η Palantir του Πίτερ Τιλ, που δημιουργήθηκε το 2003 με τη βοήθεια της In-Q-Tel, βραχίονα της CIA στη Σίλικον Βάλει. Εργοδότης, χρηματοδότης και μέντορας του αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς, ο Τιλ παρέχει λογισμικά ΑΙ στο Ισραήλ για τον αυτόματο εντοπισμό και την εξόντωση Παλαιστινίων, στην Ουκρανία για τις ανάγκες του πολέμου κατά της Ρωσίας και στην ICE για το κυνήγι μεταναστών. Το 2009 διακήρυξε ότι η Δημοκρατία είναι ασύμβατη με την Ελευθερία γιατί δίνει τις δυνατότητες στη λαϊκή πλειοψηφία να αναδεικνύει πολιτικούς που περιορίζουν την επιχειρηματικότητα. Ο εκτελεστικός διευθυντής της εταιρείας του, Άλεξ Καρπ, δημοσίευσε πρόσφατα διακήρυξη για μια «Τεχνολογική Πολιτεία», το οποίο χαρακτηρίστηκε ως μανιφέστο του τεχνοφασισμού, όπου κράτος και εταιρείες θα συνασπιστούν σε ένα νέο Σχέδιο Μανχάταν με στόχο τη συντριβή της Κίνας μέσω της τεχνητής νοημοσύνης.
Με αυτά τα δεδομένα, δεν πρέπει να περιμένει κανείς πολλά πράγματα από τη συνάντηση του Τραμπ με τον Κινέζο ηγέτη Σι Τζινπίγνκ στην Ουάσιγκτον, στις 24 Σεπτεμβρίου. Ευχής έργο θα ήταν οι δύο υπερδυνάμεις της τεχνητής νοημοσύνης να συνεννοούνταν για την ανάπτυξη της επαναστατικής αυτής τεχνολογίας υπό διεθνή έλεγχο, ώστε η ανθρωπότητα να μεγιστοποιήσει τα κέρδη και να ελαχιστοποιήσει τους κινδύνους. Για την ώρα, φαίνεται ότι και οι δύο έχουν εγκλωβιστεί σε μια λογική μηδενικού αθροίσματος, που δεν πρόκειται να αλλάξει παρά μόνο ύστερα από ένα μεγάλο σοκ- όπως ήταν η κρίση της Κούβας, το 1962, που εγκαινίασε τις συμφωνίες για τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων. Μέχρι τότε, θα δικαιούμαστε να πιστεύουμε ότι καλή είναι η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά εκείνο που προέχει είναι να ανακτήσουμε τη φυσική.
