To παρόν άρθρο αποτελεί ελληνική απόδοση του αγγλικού νομικού άρθρου με τίτλο «Beyond Ethics: Why Generative AI Developers Should Face Fraud Liability», που δημοσιεύθηκε από το Ερευνητικό Κέντρο Δικαίου και Τεχνολογίας (Law and Tech Research Cluster) του Dublin European Law Institute (DELI) της Σχολής Νομικής και Διακυβέρνησης του Dublin City University (DCU), αμέσως μετά τη σύνοδο κορυφής των ηγετών της ΕΕ στο Δουβλίνο για την Τεχνητή Νοημοσύνη (13/11/2026).
Επί χρόνια, η δημόσια συζήτηση γύρω από την παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) είναι εγκλωβισμένη στο ασαφές θεωρητικό πλαίσιο της «ηθικής της ΤΝ», αντιμετωπίζοντας τους προγραμματιστές τεχνολογίας ως καλοπροαίρετους πρωτοπόρους που χρειάζονται απλώς καλύτερη φιλοσοφική καθοδήγηση. Πρόκειται ωστόσο για σφάλμα κατηγοριοποίησης (category error). Όταν ένα εμπορικό μοντέλο κατασκευάζει ιστορικά γεγονότα, ανύπαρκτη νομολογία, ανακριβείς ή ψεύτικες βιβλιογραφικές αναφορές, ή εσφαλμένες ιατρικές οδηγίες, παρουσιάζοντάς τα ως δήθεν επαληθευμένα γεγονότα, δεν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα ασαφές φιλοσοφικό δίλημμα, αλλά με παραπλάνηση ευρείας κλίμακας, η οποία εμπίπτει στις διεθνώς αναγνωρισμένες διατάξεις περί απάτης στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ.
Το έγκλημα της απάτης
Στη σύγχρονη νομική επιστήμη, η απάτη προσδιορίζεται βάσει αντικειμενικών νομικών κριτηρίων και όχι υποκειμενικών ηθικών κρίσεων. Σύμφωνα με το Άρθρο 2 του βρετανικού νόμου περί απάτης (Fraud Act 2006, Section 2), η κατηγορούσα αρχή οφείλει να αποδείξει ότι ο κατηγορούμενος προέβη εν γνώσει του σε ψευδή ή παραπλανητική δήλωση ή παράσταση, ενώ γνώριζε ή θεωρούσε πιθανό ότι αυτή ήταν ψευδής ή παραπλανητική, με σκοπό την αποκόμιση οφέλους, την πρόκληση ζημίας ή την έκθεση άλλου σε κίνδυνο ζημίας.
Παρομοίως, βάσει των ομοσπονδιακών διατάξεων των ΗΠΑ περί απάτης μέσω ταχυδρομείου και τηλεπικοινωνιών (18 U.S.C. §§ 1341, 1343), οι εισαγγελικές αρχές οφείλουν να αποδείξουν πέραν πάσης αμφιβολίας ότι ο κατηγορούμενος συνέλαβε και υλοποίησε εν γνώσει του και με δόλο ένα σχέδιο εξαπάτησης ή απόκτησης χρημάτων ή περιουσίας μέσω ουσιωδώς παραπλανητικών μέσων, χρησιμοποιώντας ταχυδρομικές υπηρεσίες ή διαπεριφερειακές τηλεπικοινωνίες για την προώθησή του.
Τα αντίστοιχα αδικήματα απάτης στους ποινικούς κώδικες ευρωπαϊκών δικαιοδοσιών -συμπεριλαμβανομένης της Γερμανικής (Ποινικός Κώδικας, Άρθρο 263), της Γαλλικής (Ποινικός Κώδικας, Άρθρο 313-1), της Ιταλικής (Ποινικός Κώδικας, Άρθρο 640) και της Ελληνικής (Ποινικός Κώδικας, Άρθρο 386)- απαιτούν παραπλάνηση εκ προθέσεως, δηλαδή παράσταση ψευδών γεγονότων ως αληθών, με σκοπό την επίτευξη παράνομου περιουσιακού οφέλους, καθώς και την επέλευση συγκεκριμένων συνεπειών, όπως η μετρήσιμη περιουσιακή ζημία.
Ενώ δηλαδή στα αγγλοσαξονικά νομικά συστήματα η απάτη στοιχειοθετείται ως έγκλημα συμπεριφοράς και σκοπού (καθώς αρκεί η δόλια παραπλανητική παράσταση με πρόθεση αποκόμισης οφέλους ή πρόκλησης ζημίας, χωρίς να απαιτείται η τελική επέλευση οικονομικής βλάβης), στα ηπειρωτικά ευρωπαϊκά συστήματα, και ειδικότερα στην Ελλάδα (Άρθρο 386 ΠΚ), απαιτείται η επέλευση περιουσιακής βλάβης, ή τουλάχιστον άμεσης περιουσιακής διακινδύνευσης, ως στοιχείο της αντικειμενικής υπόστασης για την τέλεση του εγκλήματος, μολονότι η απόπειρα τιμωρείται αυτοτελώς.
Επί αιώνες, η νομική ευθύνη για απάτη αποδιδόταν αποκλειστικά σε φυσικά πρόσωπα, όπως απατεώνες και επιτήδειους. Σήμερα, οι δημιουργοί τεχνητής νοημοσύνης αναπτύσσουν παραγωγικά συστήματα τα οποία παράγουν παραπλανητικές δηλώσεις σε μαζική κλίμακα. Τέτοια παραγόμενα αποτελέσματα (outputs) ενισχύουν τα λειτουργικά έσοδα και εκτοξεύουν τις εταιρικές αποτιμήσεις των δημιουργών ΤΝ, ενώ ταυτόχρονα μετακυλίουν τον κίνδυνο στους τελικούς χρήστες, εκθέτοντάς τους σε οικονομικούς, επαγγελματικούς και υγειονομικούς κινδύνους.
Προκειμένου να αρθεί το «τείχος προστασίας» από την ευθύνη (liability shield) που σήμερα καλύπτει τους δημιουργούς συστημάτων ΤΝ, οι νομοθέτες θα μπορούσαν να θεσπίσουν το ακόλουθο αντικειμενικό κριτήριο: Εάν μια επικοινωνία παραγόμενη από σύστημα ΤΝ θα συνιστούσε απάτη εφόσον προερχόταν από φυσικό πρόσωπο, τότε συνιστά απάτη από τους δημιουργούς αυτού του συστήματος. Βάσει αυτού του κριτηρίου, οι εταιρείες ΤΝ θα μπορούσαν να υπέχουν νομική ευθύνη σύμφωνα με τις ίδιες ουσιαστικές νομικές αρχές και κριτήρια που εφαρμόζονται στους ανθρώπινους δράστες.
Τα τέσσερα νομικά κριτήρια καταλογισμού
Η εξέταση των τεσσάρων κλασικών νομικών κριτηρίων καταλογισμού της απάτης αναδεικνύει μια εντυπωσιακή ισοδυναμία μεταξύ του παραδοσιακού απατεώνα και του σύγχρονου μηχανισμού ΤΝ:
1. Ψευδής παράσταση / αντικειμενική υπόσταση (Actus Reus): Ένας άνθρωπος απατεώνας διατυπώνει παραπλανητικούς ισχυρισμούς ή προσκομίζει πλαστά έγγραφα. Ο μηχανισμός ΤΝ παράγει συχνά κατασκευασμένα γεγονότα και τα παρουσιάζει με επίφαση παντογνωσίας, συγκαλύπτοντας έτσι τον ψευδή χαρακτήρα του περιεχομένου τους. Νομική Ισοδυναμία: Απόλυτη.
2. Γνώση του ψεύδους και δόλος / υποκειμενική υπόσταση (Mens Rea): Ένας άνθρωπος απατεώνας αποκρύπτει αμφιβολίες ή διατυπώνει αναλήθειες προκειμένου να συντηρήσει την πλάνη. Αντίστοιχα, οι εν λόγω δημιουργοί γνωρίζουν ότι τα συστήματα παραγωγικής ΤΝ μπορούν να κατασκευάζουν πλασματικούς ισχυρισμούς. Το ζήτημα δεν είναι αν κάθε μεμονωμένο ψευδές αποτέλεσμα αντανακλά ειδική πρόθεση εξαπάτησης, αλλά εάν οι προγραμματιστές ή οι εταιρικοί φορείς εκμετάλλευσης παραπλανούν εν γνώσει τους ως προς την αξιοπιστία των προϊόντων τους μέσω του σχεδιασμού και της εμπορικής προώθησής τους, παραλείποντας παράλληλα να εφαρμόσουν δικλείδες ασφαλείας ανάλογες με τους προβλέψιμους κινδύνους. Μολονότι η αβεβαιότητα των μοντέλων ΤΝ μπορεί να είναι μετρήσιμη ως ποσοστό πιθανοτήτων, οι αρχιτέκτονες λογισμικού μπορούν να διαμορφώσουν τα περιβάλλοντα διεπαφής (interfaces) κατά τρόπο που καταστέλλει τις ενδείξεις (ποσοστά) αβεβαιότητας, παρουσιάζοντας αποτελέσματα χαμηλού βαθμού αξιοπιστίας ως κατηγορηματικές και αυθεντικές δηλώσεις. Όταν συντρέχουν τα εφαρμοστέα νομικά στοιχεία, το γεγονός ότι η εξαπάτηση πραγματοποιείται μέσω λογισμικού δεν πρέπει, αυτό καθαυτό, να παρέχει ασυλία. Νομική Ισοδυναμία: ίση - με μία χρονική διάκριση: σε αντίθεση με την παραδοσιακή απάτη, η εξαπάτηση μέσω ΤΝ μπορεί να είναι ασύγχρονη, διότι το μέσο της εξαπάτησης αναπτύσσεται και παράγεται προτού δημιουργήσει τα κατά περίπτωση παραπλανητικά αποτελέσματα που παρουσιάζονται στους χρήστες χωρίς επιφυλάξεις.
3. Πρόκληση πλάνης και εμπιστοσύνη του θύματος (Inducement and Victim Reliance): Ένας άνθρωπος απατεώνας χρησιμοποιεί ευφράδεια για να κάμψει τον σκεπτικισμό του θύματος. Ένα σύστημα ΤΝ χρησιμοποιεί άψογη σύνταξη και αυθεντικό τόνο προκειμένου να κερδίσει την εμπιστοσύνη του χρήστη σε εμπορικούς, νομικούς, ιατρικούς και χρηματοπιστωτικούς τομείς. Νομική Ισοδυναμία: Επαυξημένη -ενώ ένας άνθρωπος απατεώνας πείθει ένα ή λίγα θύματα κάθε φορά, το σύστημα που έχει σχεδιάσει ο δημιουργός του μπορεί να κερδίζει την εμπιστοσύνη εκατομμυρίων χρηστών ταυτόχρονα.
4. Παράνομο όφελος και οικονομική ζημία (Unlawful Gain and Financial Loss): Ένας άνθρωπος απατεώνας αποσπά χρήματα για προσωπικό πλουτισμό με αθέμιτες μεθόδους. Οι εταιρικοί προμηθευτές ΤΝ αποκομίζουν πρωτοφανή οφέλη από αυτή την αποσιωπημένη αβεβαιότητα, εξασφαλίζοντας έσοδα από συνδρομές και υπεραξίες στις κεφαλαιαγορές, ενώ ταυτόχρονα μετακυλίουν το σύνολο του οικονομικού κινδύνου ή της ζημίας που προκαλούν τα εσφαλμένα αποτελέσματα στον τελικό χρήστη. Νομική Ισοδυναμία: Πρωτοφανής -ενώ οι άνθρωποι απατεώνες δραστηριοποιούνται σε κλίμακα χιλιάδων ή εκατομμυρίων δολαρίων, ο εταιρικός μηχανισμός απάτης μέσω ΤΝ αποκομίζει αξίες δισεκατομμυρίων ή ακόμη και τρισεκατομμυρίων.
Οι επικριτές της εφαρμογής παραδοσιακών προτύπων υπαιτιότητας (mens rea) στη βιομηχανία της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν να υποστηρίξουν ότι οι πάροχοι θεμελιωδών μοντέλων -όπως η OpenAI ή η Google- στερούνται της κατά περίπτωση ειδικής πρόθεσης (specific intent) που απαιτείται για τη στοιχειοθέτηση της απάτης, δεδομένου ότι τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLM) αποτελούν τεχνολογίες γενικής χρήσης και διττής χρήσης, οι δε πάροχοί τους δεν επιδιώκουν κάποιο συγκεκριμένο ψευδές αποτέλεσμα που παράγεται κατόπιν εντολής (prompt) του χρήστη. Για την αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος, η προτεινόμενη νομοθεσία θα πρέπει να διακρίνει ρητά τη γενική πρόθεση -δηλαδή τη γνώση και την ανάπτυξη ενός συστήματος που κατασκευάζει συστηματικά παραπλανητικές πληροφορίες- από την ειδική πρόθεση, δηλαδή την κατά περίπτωση (ανά prompt) επιδίωξη συγκεκριμένου ψεύδους.
Επιπλέον, οι εταιρείες ΤΝ παρομοιάζουν συχνά τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLM) με μηχανές αναζήτησης, πιεστήρια εκτύπωσης ή συσκευές τηλεφωνίας. Με αυτόν τον τρόπο, αυτοπαρουσιάζονται ως ουδέτεροι δίαυλοι-αγωγοί μετάδοσης πληροφοριών (neutral conduits) που δικαιούνται την προστασία περιορισμένης ευθύνης των ενδιάμεσων φορέων (intermediary liability protections), όπως εκείνη που προβλέπει το Άρθρο 230 στις Ηνωμένες Πολιτείες ή αντίστοιχες διατάξεις περί ασφαλών λιμένων (safe harbors). Ωστόσο, αυτή η αναλογία καταρρέει υπό το βάρος ενδελεχούς εξέτασης κατά περίπτωση. Σε αντίθεση με μια μηχανή αναζήτησης που απλώς ευρετηριάζει περιεχόμενο που έχει παραγάγει άνθρωπος, ή με ένα πιεστήριο εκτύπωσης που αναπαράγει μηχανικά ένα κείμενο, ένα παραγωγικό LLM συνθέτει και διατυπώνει το ίδιο την παράσταση (representation), καθοδηγούμενο από εσωτερικούς πιθανολογικούς συντελεστές (internal probabilistic weights) και σκόπιμες επιλογές εταιρικής διεπαφής (interface), οι οποία έχει σχεδιαστεί για να προσομοιώνει παραπλανητικώς την παντογνωσία.
Θέσπιση άμεσης ευθύνης: Το κριτήριο της ισοδυναμίας
Το επιχείρημα ότι οι δημιουργοί δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι επειδή «το λογισμικό στερείται συνείδησης ή προσωπικής πρόθεσης» αποτελεί νομικό αντιπερισπασμό. Στο ποινικό δίκαιο, το ίδιο το εργαλείο δεν αποτελεί ποτέ το υποκείμενο δικαίου· η ευθύνη καταλογίζεται στα φυσικά πρόσωπα που κατασκευάζουν και αναπτύσσουν ένα μέσο εξαπάτησης -ακριβώς όπως ο νόμος καθιστά υπόλογο τον ένοπλo ληστή και όχι το όπλο.
Για να γεφυρωθεί το κενό ευθύνης, η νομοθεσία πρέπει να θεσπίσει έναν σαφή κανόνα άμεσου καταλογισμού:
Το κριτήριο της ισοδυναμίας (The Equivalence Criterion): Όταν ένας δημιουργός ή εταιρικός φορέας εκμετάλλευσης σχεδιάζει, διαμορφώνει ή αναπτύσσει εν γνώσει του μια εφαρμογή ΤΝ υπό συνθήκες που πληρούν τα εφαρμοστέα στοιχεία της απάτης, η ευθύνη διέπεται από τα ίδια ουσιαστικά νομικά πρότυπα που εφαρμόζονται σε ισοδυνάμως αντίστοιχη ανθρώπινη συμπεριφορά.
Η νομοθεσία οφείλει να προσδιορίζει τον τρόπο εφαρμογής αυτού του προτύπου στις παραστάσεις που παράγονται από συστήματα ΤΝ, συμπεριλαμβανομένων των αποδεικτικών στοιχείων που απαιτούνται για τη θεμελίωση της γνώσης, του δόλου (dishonesty), της πρόθεσης και της αιτιώδους σύνδεσης μεταξύ της συμπεριφοράς του εναγομένου ή κατηγορουμένου και της κατά περίπτωση επίμαχης παράστασης.
Γενικότερα, όταν οι σχεδιαστές λογισμικού γνωρίζουν ότι τα μοντέλα τους προσεγγίζουν και κατασκευάζουν πληροφορίες, αλλά εντούτοις επιλέγουν να εμπορεύονται τα εργαλεία αυτά ως μηχανές παραγωγής αυθεντικής γνώσης -ή ακόμα και «Yπερνοημοσύνης» (Superintelligence)- αποκρύπτοντας ενεργά την αβεβαιότητα του μοντέλου από τον χρήστη, τότε αναπτύσσουν ένα μέσο σχεδιασμένο να παραπλανά προς ίδιον οικονομικό όφελος.
Νομοθετικές και Θεσμικές Επιταγές
Σε μεγάλο βαθμό, η ισχύουσα νομοθεσία αντιμετωπίζει το λογισμικό ΤΝ ως ένα ψηφιακό πεδίο δοκιμών απαλλαγμένο από κανόνες δικαίου (law-free digital sandbox). Αντιθέτως, προτείνεται η θέσπιση τριών άμεσων νομοθετικών επιταγών στο πλαίσιο των θεσμικών ρυθμίσεων:
1. Υποχρεωτική γνωστοποίηση της αβεβαιότητας (Mandatory Uncertainty Disclosure): Οι νομοθέτες οφείλουν να ποινικοποιήσουν την ανάπτυξη εμπορικών συστημάτων LLM τα οποία καταστέλλουν (αποκρύπτουν) τους εσωτερικούς αλγοριθμικούς δείκτες αξιοπιστίας και βαθμούς εμπιστοσύνης (ποσοστά πιθανοτήτων), απαιτώντας ρητά επισημάνσεις διαφάνειας σε πραγματικό χρόνο για όλα τα πιθανολογικά αποτελέσματα.
2. Κατάργηση των ρητρών αποποίησης ευθύνης «Ως Έχει» (Elimination of “As-Is” Disclaimers): Τα δικαστήρια οφείλουν να καταργήσουν τη δυνατότητα των προμηθευτών λογισμικού να επικαλούνται τυποποιημένες απαλλαγές από την ευθύνη -όπως προειδοποιήσεις του τύπου «το ChatGPT μπορεί να κάνει λάθη»- όταν οι διεπαφές τελικών χρηστών (interface) είναι σχεδιασμένες κατά τρόπο που προβάλλει ανθρώπινη αυθεντία, ενώ παράλληλα παραλείπουν να παρέχουν ενδείξεις διαφάνειας (δείκτες εμπιστοσύνης) σε πραγματικό χρόνο, σε κάθε επιμέρους απάντηση ΤΝ σε ερώτημα του χρήστη.
3. Ίση δίωξη βάσει των διατάξεων περί απάτης (Equal Prosecution Under Fraud Statutes): Οι εισαγγελικές αρχές δύνανται να εφαρμόζουν την ισχύουσα και μελλοντική νομοθεσία περί εταιρικής παραπλάνησης απευθείας σε αρχιτέκτονες και προγραμματιστές ΤΝ που αναπτύσσουν εν γνώσει τους συστήματα τα οποία παράγουν ψευδείς ή παραπλανητικούς ισχυρισμούς ενώ παράλληλα καταστέλλουν ή αποκρύπτουν τους εσωτερικούς δείκτες εμπιστοσύνης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η προτεινόμενη νομοθεσία παρέχει στα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης και τα μέσα ενημέρωσης τη δυνατότητα να συμβάλουν καταλυτικά ώστε να διορθωθεί ένα κρίσιμο πολιτιστικό τυφλό σημείο: η συζήτηση περί ηθικής της ΤΝ αστοχεί ως προς την ουσία -είναι δηλαδή εκτός θέματος. Το ζητούμενο δεν είναι να μετατραπούν οι κερδοσκόποι της ΤΝ σε αγίους, αλλά να καταστούν νομοταγείς, δηλαδή να προειδοποιούνται επαρκώς για τις ποινικές και αστικές ευθύνες που διέπουν την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη λογισμικού.
Συμπεράσματα
Η απάτη συνίσταται, από νομική άποψη, στην εν γνώσει παραπλάνηση ή απόκρυψη της αλήθειας με σκοπό την αποκόμιση οικονομικού οφέλους. Μέσω του σχεδιασμού συστημάτων ΤΝ που αποκρύπτουν την εσωτερική τους αβεβαιότητα πίσω από μια ψευδαίσθηση αλάθητης αυθεντίας, οι εταιρικοί αρχιτέκτονες της ΤΝ έχουν δημιουργήσει έναν πρωτοφανή μηχανισμό παραπλάνησης.
Το νομικό σύστημα οφείλει να αντιδράσει, όχι θεσπίζοντας ειδικές τεχνολογικές εξαιρέσεις, αλλά καθιστώντας τους δημιουργούς αυτούς άμεσα υπόλογους βάσει των συνήθων νομικών κριτηρίων που εφαρμόζονται στους απατεώνες, θεσπίζοντας δηλαδή το προτεινόμενο Κριτήριο της Ισοδυναμίας.
Κατά συνέπεια, οι προγραμματιστές θα στερούνται πλέον της δυνατότητας να εκμεταλλεύονται το πρόσχημα της αυθεντίας, καθώς θα υποχρεώνονται εκ του νόμου να γνωστοποιούν στον χρήστη τόσο τους προβλέψιμους κινδύνους όσο και τους πιθανολογικούς βαθμούς βεβαιότητας ανά περίτωση, δηλαδή σε κάθε απάντηση προς τον χρήστη. Οποιαδήποτε τέτοια παράλειψη θα συνιστά θετική πράξη απόκρυψης.
Παρόλο που τέτοια μέτρα διαφάνειας ενδέχεται να μετριάσουν ή ανακόψουν την αυξητική τάση των λειτουργικών εσόδων των εταιρειών ΤΝ από συνδρομές, οι ευρύτερες επιπτώσεις ενός τέτοιου νέου θεσμικού και κανονιστικού πλαισίου στις αποτιμήσεις των εταιρειών ΤΝ στις χρηματιστηριακές αγορές παραμένουν αβέβαιες.
Προτεινόμενη παραπομπή (Suggested citation): John D. Pappas, ‘Beyond Ethics: Why Generative AI Developers Should Face Fraud Liability’ (Comparative Digital Law Blog, 17 November 2026) https://lawandtech.ie/beyond-ethics-why-generative-ai-developers-should-face-fraud-liability.