Ποιον δάσκαλο κρατά ένα παιδί στη μνήμη του; Εκείνον που το έκανε να φοβάται μήπως μιλήσει ή κάνει λάθος; Εκείνον που του έδειξε έναν κόσμο μεγαλύτερο από τις σελίδες του σχολικού βιβλίου; Στη λογοτεχνία, οι αναμνήσεις της τάξης ζωντανεύουν μέσα από χειρονομίες, κουβέντες και μικρές σκηνές. Ένας χάρακας πάνω στην έδρα, ένα χέρι που πλησιάζει το κεφάλι του μαθητή, μια ιστορία για το φεγγάρι μπορούν να αποκαλύψουν ολόκληρη τη σχέση ανάμεσα στο παιδί και στον εκπαιδευτικό.
Στα βιβλία της Ζωρζ Σαρή συναντάμε παιδιά που δυσπιστούν απέναντι στον δάσκαλο, αλλά και παιδιά που τον θυμούνται με αγάπη. Μέσα από τη δική τους ματιά διακρίνουμε πόσο διαφορετική μπορούσε να είναι η εμπειρία της σχολικής ζωής.
Ο καινούργιος δάσκαλος και ο δύσπιστος μαθητής
Στο μυθιστόρημα Ο Κύριός μου, η πρώτη συνάντηση μιας πέμπτης δημοτικού με τον καινούργιο της δάσκαλο αρχίζει με μια μικρή αναμέτρηση. Ο Πασχάλης τον προκαλεί, τον δοκιμάζει και περιμένει να δει πώς θα αντιδράσει.
Ο εκπαιδευτικός τον πλησιάζει και επιχειρεί να του χαϊδέψει το κεφάλι. Το αγόρι τραβιέται πίσω. Πριν προλάβουν να γνωριστούν, η κίνηση του παιδιού φανερώνει την επιφύλαξή του. Ακολουθεί μια ερώτηση που φωτίζει όσα έχουν προηγηθεί στη σχολική του ζωή:
«—Και τι θα κάνεις χωρίς χάρακα;»
Για τον καινούργιο δάσκαλο η ερώτηση είναι παράξενη. Για τον Πασχάλη, ο χάρακας φαίνεται να αποτελεί απαραίτητο μέρος της παρουσίας του εκπαιδευτικού. Μια συμμαθήτριά του αναλαμβάνει να εξηγήσει:
«—Με λένε Ειρήνη. Ο άλλος μας ο δάσκαλος όλο χτυπούσε το χάρακα πάνω στην έδρα και φώναζε “σκασμός”, ώσπου έσπασε στα δύο ο χάρακας. Με το χάρακα βαρούσε τον Πασχάλη. Στο τέλος όλο χάπια έπινε.»
Ο καινούργιος δάσκαλος απαντά:
«—Εγώ δεν θα χρειαστώ χάπια, ούτε και χάρακα…» (Ζωρζ Σαρή, Ο Κύριός μου, εκδόσεις Πατάκη).
Το χέρι που πλησιάζει
Η σκηνή επιτρέπει να δούμε την τιμωρία μέσα από τη συμπεριφορά του παιδιού. Ο Πασχάλης περιμένει τη φωνή, την απειλή, το χτύπημα. Έχει μάθει να αναγνωρίζει αυτά τα στοιχεία στη σχέση με τον δάσκαλο και τα αναζητά ακόμη και όταν εμφανίζεται ένας άλλος άνθρωπος μπροστά του.
Η προκλητική του στάση μπορεί να διαβαστεί και ως δοκιμασία. Πόσο θα αντέξει ο καινούργιος; Πότε θα θυμώσει; Πότε θα σηκώσει το χέρι;
Η απάντηση ότι δεν θα χρειαστεί χάρακα ανοίγει μια δυνατότητα, αλλά η εμπιστοσύνη δεν έχει ακόμη κερδηθεί. Για να αποκτήσει βάρος αυτή η κουβέντα, το παιδί θα χρειαστεί να τη δει να επιβεβαιώνεται στην καθημερινότητα της τάξης. Να διαπιστώσει τι συμβαίνει όταν δυσκολεύεται, όταν αντιμιλά, όταν ξεπερνά έναν κανόνα.
Η τιμωρία έχει αφήσει πίσω της προσδοκίες. Ο καινούργιος δάσκαλος συναντά και αυτές, μαζί με τον μαθητή.
«Ποτέ δε μας βάρεσε»
Στο Παραράδιασμα, η Ζωρζ Σαρή διασώζει μια άλλη ανάμνηση εκπαιδευτικού. Η αγάπη εμφανίζεται από την πρώτη φράση:
«Τον αγαπούσα πολύ το δάσκαλο μου. Μετά από τον πατέρα μου και τον μπάρμπα, αυτόν αγαπούσα. Ποτέ δε μας βάρεσε κι όλο ωραία πράγματα μας μάθαινε. Έξω από την αλφαβήτα και την ορθογραφία, που ήταν παιχνιδάκι, μας μιλούσε για τη γη, τον ήλιο, το φεγγάρι, για τους μέρμηγκες, για όλα τα ζωντανά της φύσης. Ήταν, βλέπεις, μονοτάξιο το σχολείο, κι όταν άφηνε τα μικρά κι έκανε μάθημα στη δευτέρα και στην τρίτη, άνοιγα τ’ αυτιά μου κι άκουγα.»
Η φράση «ποτέ δε μας βάρεσε» χωρά στην αφήγηση σαν κάτι που αξίζει να μνημονευθεί. Δίπλα της έρχονται όσα πρόσφερε ο δάσκαλος. Η γη, ο ήλιος, το φεγγάρι, τα μικρά ζωντανά της φύσης γίνονται μέρος του μαθήματος και τραβούν την προσοχή του παιδιού.
Το μονοτάξιο σχολείο επιτρέπει και μια ακόμη μικρή ανακάλυψη. Όταν ο δάσκαλος στρέφεται στους μεγαλύτερους μαθητές, το παιδί συνεχίζει να ακούει. Το ενδιαφέρον του ξεπερνά τα όρια της δικής του τάξης.
Λίγο παρακάτω, η χαρά της μάθησης αποτυπώνεται στα πρώτα επιτεύγματα:
«Τελείωσα την πρώτη δημοτικού με άριστα. Ήξερα να διαβάζω τρεχαλητά, να γράφω όμορφα στρογγυλά γράμματα κι ήξερα την πρόσθεση και την αφαίρεση».
Ζωρζ Σαρή, Το παραράδιασμα, εκδόσεις Πατάκη.
Ο δάσκαλος που έμεινε στη μνήμη
Στα δύο λογοτεχνικά αποσπάσματα, η σχέση με τον εκπαιδευτικό φαίνεται στις κινήσεις των παιδιών. Ο Πασχάλης τραβιέται όταν ένα χέρι πλησιάζει το κεφάλι του. Στο μονοτάξιο σχολείο, ένα άλλο παιδί ανοίγει τ’ αυτιά του για να ακούσει περισσότερο. Οι προηγούμενες εμπειρίες έχουν δώσει διαφορετικό νόημα στην παρουσία του δασκάλου.
Στο τέλος, μένει η εικόνα του παιδιού που έχει ολοκληρώσει την πρώτη δημοτικού. Διαβάζει «τρεχαλητά», καμαρώνει για τα στρογγυλά του γράμματα και ξέρει πια να προσθέτει και να αφαιρεί. Κοντά σε αυτά τα πρώτα κατορθώματα κρατά και τον άνθρωπο που του μιλούσε για τον ήλιο και τους μέρμηγκες. Έτσι τον θυμάται, σκυμμένο πάνω από τον κόσμο που άνοιγε μαζί του.