Είναι απαραίτητο να επαναλαμβάνεται ότι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο κόσμος δεν αποτελεί πλέον ένα άγνωστο μυστήριο. Οι μηχανισμοί που προκαλούν αδικίες και κοινωνικά προβλήματα είναι πλέον ορατοί, όπως και εκείνοι που τους θέτουν σε λειτουργία. Οι εκπαιδευτικοί έχουν μπροστά τους αρκετά στοιχεία ώστε να διακρίνουν την αλήθεια από το ψέμα, τον σεβασμό προς τον άνθρωπο από την απαξίωσή του και τη στάση υπεράσπισης της ζωής από εκείνη που στρέφεται εναντίον της.
Παρόλα αυτά, οι καθημερινές υποχωρήσεις και οι μικρές πράξεις δειλίας μπορούν να οδηγήσουν σε μια βαθύτερη πνευματική τύφλωση. Πρόκειται για την κατάσταση κατά την οποία κάποιος βρίσκεται μέσα στην κοινωνία, αλλά αδυνατεί να αντιληφθεί όσα πραγματικά συμβαίνουν γύρω του. Αντί να εξετάζει την πραγματικότητα με καθαρή σκέψη, επιλέγει να βλέπει μόνο όσα επιβεβαιώνουν τους φόβους και τις αμφιβολίες του.
Με αυτόν τον τρόπο, όμως, ο χρόνος περνά, η βαρβαρότητα ενισχύεται και οι κοινωνικές πληγές πολλαπλασιάζονται, επηρεάζοντας τελικά και όσους επέλεξαν να παραμείνουν αμέτοχοι.
Έτσι, η ιστορία κινδυνεύει να παρουσιάζεται σαν ένα ανεξέλεγκτο φυσικό φαινόμενο, όπως ένας σεισμός ή μια ηφαιστειακή έκρηξη, μπροστά στα οποία όλοι εμφανίζονται ως ανήμπορα θύματα. Στην ίδια θέση τοποθετούνται τόσο όσοι γνώριζαν και μπορούσαν να αντιδράσουν όσο και όσοι δεν είχαν επίγνωση, όσοι αγωνίστηκαν και όσοι επέλεξαν την αδιαφορία.
Το σχολείο ως θεμέλιο της κοινωνίας και όχι ως χώρος αναπαραγωγής της
Κάθε ιστορική περίοδος προσεγγίζει το παρελθόν μέσα από διαφορετικές οπτικές. Αντίστοιχα, η εικόνα του εκπαιδευτικού δεν μπορεί να διαμορφώνεται αποκλειστικά μέσα από τα ιδεολογικά φίλτρα της εκάστοτε εξουσίας. Χρειάζεται μια διαφορετική ματιά, απαλλαγμένη από τις παραμορφώσεις που επιβάλλουν οι κυρίαρχες αντιλήψεις.
Η φύση του εκπαιδευτικού έργου είναι ιδιαίτερη, καθώς ο δάσκαλος δεν μεταδίδει μόνο γνώσεις, αλλά διδάσκει και μέσα από τη συμπεριφορά και τις προσωπικές του επιλογές. Από τη μία πλευρά, η κοινωνική και παιδαγωγική αποστολή του απαιτεί ελευθερία σκέψης, ανθρωπισμό και ενεργή συμμετοχή στα κοινά. Από την άλλη, η κυρίαρχη αντίληψη συχνά επιδιώκει να τον περιορίσει σε έναν απλό υπάλληλο, προσανατολισμένο αποκλειστικά στην πρακτική και τεχνοκρατική διαχείριση της καθημερινότητάς του.
Εδώ βρίσκεται και η βασική αντίφαση ανάμεσα στον πραγματικό ρόλο του εκπαιδευτικού και στις απαιτήσεις που διαμορφώνονται από το σύγχρονο κοινωνικό και εκπαιδευτικό περιβάλλον.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο φιλόλογος που διδάσκει την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, ένα έργο που αναδεικνύει τη σύγκρουση του ανθρώπου με την εξουσία και την υπεράσπιση των ηθικών αξιών απέναντι στις αυθαίρετες εντολές. Εάν, όμως, η προσωπική του στάση χαρακτηρίζεται από παραίτηση, αδράνεια και υποταγή, τότε δημιουργείται ένα ουσιαστικό ερώτημα: Ποιο πραγματικό μήνυμα μεταφέρει στους μαθητές του, πέρα από το περιεχόμενο του σχολικού βιβλίου;
Η αντίφαση ανάμεσα στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε παρακμή και στη δύναμη που μπορεί να προσφέρει το προσωπικό παράδειγμα αντιμετωπίζεται μέσα από δύο συμβολικές μορφές της μυθολογίας: τον Προμηθέα και τον Ανταίο.
Ο Προμηθέας συμβολίζει την προσφορά και την προθυμία να αναλάβει κανείς ακόμη και προσωπικό κόστος για το κοινό καλό. Ο Ανταίος, από την άλλη, αντλεί τη δύναμή του από τη Γη, υπενθυμίζοντας τη σημασία της σύνδεσης με τον λαό και τις κοινωνικές δυνάμεις που μπορούν να αντισταθούν σε όσους εμφανίζονται ανίκητοι.
Σε αυτή την παράδοση εντάσσεται και ο Νίκος Τεμπονέρας, ο οποίος υπερασπίστηκε το δημόσιο σχολείο με την ίδια του τη ζωή και αποτελεί σημείο αναφοράς για τους εκπαιδευτικούς αγώνες.
Η παράδοση των μεγάλων δασκάλων και η ευθύνη της εκπαίδευσης
Η κατάσταση που διαμορφώνεται στην εκπαίδευση δεν αφορά απλώς επιμέρους αλλαγές ή διαφωνίες. Σύμφωνα με την κριτική που διατυπώνεται, πρόκειται για μια βαθύτερη παρέμβαση στις ίδιες τις βάσεις του δημόσιου σχολείου. Όσοι εστιάζουν μόνο στα επιμέρους ζητήματα κινδυνεύουν να χάσουν τη συνολική εικόνα και να μην αντιληφθούν το εύρος των αλλαγών.
Την ίδια στιγμή, στελέχη του υπουργείου, μαζί με πρόσωπα που προβάλλονται από τον δημόσιο λόγο και τα μέσα ενημέρωσης, εμφανίζονται να αντιμετωπίζουν τις εξελίξεις ως μια μάχη που έχει ήδη κριθεί υπέρ τους. Ωστόσο, ακόμη και όταν οι κοινωνικές ισορροπίες μοιάζουν ακλόνητες, μπορούν να μεταβληθούν απρόσμενα. Η ιστορία αποδεικνύει ότι κάτω από μια φαινομενικά σταθερή επιφάνεια μπορεί να αναπτύσσονται ισχυρές δυνάμεις αλλαγής.
Οι εκπαιδευτικοί έχουν πίσω τους μια σημαντική ιστορική και αγωνιστική παρακαταθήκη. Πρόκειται για την παράδοση προσωπικοτήτων όπως ο Δημήτρης Γληνός, ο Μιχάλης Παπαμαύρος, η Έλλη Αλεξίου και η Ρόζα Ιμβριώτη, αλλά και για τη μνήμη ανθρώπων που θυσιάστηκαν στους κοινωνικούς αγώνες, όπως ο Γρηγόρης Λαμπράκης, ο Σωτήρης Πέτρουλας και ο Νίκος Τεμπονέρας.
Αντίθετα, ασκείται έντονη κριτική στην πολιτική ηγεσία του υπουργείου Παιδείας, η οποία παρομοιάζεται με τους αυστηρούς παιδονόμους που περιγράφει ο Κάρολος Ντίκενς στη βιομηχανική Αγγλία του 19ου αιώνα. Η εικόνα αυτή παραπέμπει σε μια αντίληψη εκπαίδευσης που βασίζεται στην πειθαρχία, τον αυταρχισμό και την υπακοή, αντί στην ελεύθερη σκέψη και την καλλιέργεια της προσωπικότητας.
Ο πραγματικός δάσκαλος παραμένει ζωντανός στη μνήμη
Το να παραμένει κάποιος αήττητος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν γνωρίζει την ήττα, αλλά ότι το έργο και η στάση του εξακολουθούν να ζουν στη συλλογική μνήμη.
Ο εκπαιδευτικός που ξεπερνά τα στενά όρια της επαγγελματικής του ιδιότητας και γίνεται πραγματικός Δάσκαλος δεν περιορίζεται στη μετάδοση πληροφοριών. Μεταφέρει αξίες, καλλιεργεί την κριτική σκέψη και εμπνέει τους μαθητές να αμφισβητούν όσα θεωρούνται δεδομένα, να αναζητούν την αλήθεια και να προσπαθούν να αλλάξουν την κοινωνία προς το καλύτερο.
Όπως η κάμπια ολοκληρώνει τον κύκλο της και μεταμορφώνεται σε πεταλούδα, έτσι και ο δάσκαλος αποκτά μια διαφορετική διάσταση όταν παραμένει πιστός στην ουσιαστική αποστολή του. Το έργο του συνεχίζεται μέσα από τις ιδέες, τις αξίες και τη στάση ζωής που αφήνει στις επόμενες γενιές.
