Η παιδική ηλικία αφήνει το αποτύπωμά της στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και σχετιζόμαστε με τους ανθρώπους γύρω μας. Οι εμπειρίες μέσα στην οικογένεια, οι αντιδράσεις των γονιών και το κλίμα που επικρατεί στο σπίτι μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τα συναισθήματα.
Σε ορισμένες οικογένειες, οι καβγάδες, οι εντάσεις και οι απότομες εναλλαγές διάθεσης αποτελούν συχνό φαινόμενο. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε τέτοιες συνθήκες ενδέχεται να αναπτύξουν μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στις συναισθηματικές αντιδράσεις των άλλων.
Μπορεί να αντιλαμβάνονται μια αλλαγή στον τόνο της φωνής, ένα βλέμμα ή μια διαφορετική έκφραση του προσώπου και να καταλαβαίνουν αμέσως ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά. Ακόμη και μια μικρή διαφοροποίηση στη συμπεριφορά ενός γονέα μπορεί να τους προκαλέσει ανησυχία.
Αυτή η ικανότητα συχνά συνδέεται με την ενσυναίσθηση και τη συναισθηματική νοημοσύνη. Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική διάκριση: άλλο είναι να καταλαβαίνει κανείς τι αισθάνονται οι γύρω του και άλλο να βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή, προσπαθώντας να προβλέψει τις αντιδράσεις τους.
Όταν το παιδί μαθαίνει να παρατηρεί κάθε αλλαγή στη διάθεση των γονιών
Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο περιβάλλον μέσα στο οποίο τα παιδιά μαθαίνουν πώς εκφράζονται τα συναισθήματα και πώς αντιμετωπίζονται οι διαφωνίες. Δεν επηρεάζονται μόνο από όσα τους λένε οι μεγάλοι, αλλά και από όσα παρακολουθούν καθημερινά.
Παρατηρούν πότε κάποιος θυμώνει, πώς αντιδρά όταν πιέζεται, τι προηγείται μιας έντονης συζήτησης και πώς συμπεριφέρονται οι γονείς μετά από έναν καβγά.
Όταν οι εντάσεις επαναλαμβάνονται και η ατμόσφαιρα στο σπίτι γίνεται απρόβλεπτη, ορισμένα παιδιά αρχίζουν να δίνουν υπερβολική προσοχή ακόμη και στις πιο μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά των ενηλίκων.
Ένα κλείσιμο της πόρτας, μια διαφορετική χροιά στη φωνή ή μια έκφραση δυσαρέσκειας μπορεί να λειτουργήσει ως προειδοποιητικό σημάδι ότι επίκειται νέα σύγκρουση.
Έτσι, το παιδί προσπαθεί να καταλάβει εγκαίρως τι συμβαίνει γύρω του, να προβλέψει τις αντιδράσεις των γονιών του και να αποφύγει καταστάσεις που ενδέχεται να προκαλέσουν ένταση.
Η αυξημένη ευαισθησία μπορεί να κρύβει έναν μηχανισμό προστασίας
Αυτό που πολλές φορές μοιάζει με εξαιρετική ωριμότητα ή ανεπτυγμένη συναισθηματική αντίληψη μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αποτελεί έναν τρόπο προσαρμογής σε ένα περιβάλλον που δεν προσφέρει σταθερότητα και ασφάλεια.
Το παιδί μπορεί να αναπτύξει την ανάγκη να παρακολουθεί συνεχώς τη διάθεση των άλλων, προκειμένου να αισθάνεται ότι μπορεί να ελέγξει όσα συμβαίνουν γύρω του.
Η συμπεριφορά αυτή ενδέχεται να εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους:
- Παρατηρεί με ιδιαίτερη προσοχή τις εκφράσεις του προσώπου και τον τόνο της φωνής των άλλων.
- Αντιλαμβάνεται πολύ γρήγορα πότε κάποιος είναι θυμωμένος, στενοχωρημένος ή απογοητευμένος.
- Ανησυχεί όταν παρατηρεί αλλαγές στη διάθεση των γονιών του.
- Προσπαθεί να διατηρεί την ηρεμία στο σπίτι και αποφεύγει να προκαλεί αντιδράσεις.
- Δυσκολεύεται να εκφράσει τις δικές του ανάγκες όταν κάποιος άλλος είναι αναστατωμένος.
Με τον καιρό, αυτή η διαρκής επαγρύπνηση μπορεί να γίνει κουραστική. Το παιδί ενδέχεται να αισθάνεται ότι πρέπει να προσέχει διαρκώς τη συμπεριφορά του και να προσαρμόζεται στις διαθέσεις των άλλων, ακόμη κι όταν αυτό σημαίνει ότι παραμερίζει τα δικά του συναισθήματα.
Δεν είναι όλοι οι καβγάδες επιβλαβείς για την ψυχολογία των παιδιών
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι δεν έχουν όλες οι διαφωνίες μεταξύ των γονιών αρνητικές συνέπειες για τα παιδιά. Άλλωστε, οι συγκρούσεις αποτελούν ένα φυσιολογικό κομμάτι των ανθρώπινων σχέσεων.
Καθοριστικό ρόλο παίζει ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνονται και αντιμετωπίζονται.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια διαφωνία που γίνεται με σεβασμό και διάθεση συνεννόησης και σε μια σύγκρουση που περιλαμβάνει συνεχείς φωνές, προσβολές, απειλές και εκφοβισμό.
Μάλιστα, έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2016 έδειξε ότι η παρατήρηση εποικοδομητικών συγκρούσεων, οι οποίες αντιμετωπίζονται με συνεργασία και διάλογο, μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της συναισθηματικής επίγνωσης και των κοινωνικών δεξιοτήτων των παιδιών.
Αυτό σημαίνει ότι οι γονείς δεν χρειάζεται να κρύβουν κάθε διαφωνία από τα παιδιά τους. Μπορούν, αντίθετα, να τους δείξουν στην πράξη ότι δύο άνθρωποι είναι δυνατόν να έχουν διαφορετικές απόψεις, να θυμώνουν ή να απογοητεύονται, χωρίς να καταφεύγουν σε προσβλητικές συμπεριφορές.
Όταν οι ενήλικες ακούν ο ένας τον άλλον, αναγνωρίζουν τα λάθη τους και ζητούν συγγνώμη, δίνουν στα παιδιά ένα σημαντικό παράδειγμα για το πώς μπορούν να διαχειρίζονται τις δυσκολίες στις ανθρώπινες σχέσεις.
Ενσυναίσθηση ή διαρκής φόβος μήπως κάποιος θυμώσει;
Η διάκριση ανάμεσα στην ενσυναίσθηση και τη συναισθηματική επαγρύπνηση είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Ένα παιδί που αντιλαμβάνεται εύκολα τα συναισθήματα των άλλων μπορεί πράγματι να εξελιχθεί σε έναν ευαίσθητο και παρατηρητικό ενήλικα. Να κατανοεί πότε κάποιος χρειάζεται υποστήριξη, να δείχνει ενδιαφέρον και να ανταποκρίνεται με κατανόηση στις δυσκολίες των γύρω του.
Ωστόσο, όταν αυτή η συμπεριφορά έχει τις ρίζες της στον φόβο μιας αρνητικής αντίδρασης, μπορεί να συνοδεύεται από δυσκολίες.
Το άτομο ενδέχεται να αισθάνεται ότι πρέπει να ευχαριστεί διαρκώς τους άλλους, να αποφεύγει τις αντιπαραθέσεις και να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του ώστε να μην προκαλεί δυσαρέσκεια.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ανασφάλεια, συναισθηματική εξάντληση και δυσκολία στην έκφραση προσωπικών αναγκών.
Η ουσιαστική διαφορά είναι ότι η ενσυναίσθηση μάς επιτρέπει να κατανοούμε τα συναισθήματα των άλλων, χωρίς να αισθανόμαστε υπεύθυνοι να τα διορθώσουμε. Αντίθετα, η συνεχής επαγρύπνηση μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι πρέπει να φροντίζουμε διαρκώς για τη συναισθηματική ισορροπία όλων γύρω μας.
Πώς μπορούν οι γονείς να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον ασφάλειας
Το γεγονός ότι ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα σπίτι με συχνές εντάσεις δεν σημαίνει ότι είναι καταδικασμένο να αντιμετωπίσει συγκεκριμένες δυσκολίες στην ενήλικη ζωή. Η συναισθηματική ανάπτυξη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τις οικογενειακές συγκρούσεις.
Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι να αισθάνεται το παιδί ότι δεν χρειάζεται να αναλάβει την ευθύνη για τις διαφωνίες των γονιών του ούτε να λειτουργεί ως διαμεσολαβητής για να αποκαταστήσει την ηρεμία στο σπίτι.
Οι γονείς μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πιο ασφαλούς περιβάλλοντος μέσα από απλές, καθημερινές συμπεριφορές:
- Να εκφράζουν τις διαφωνίες τους με σεβασμό, χωρίς προσβολές και απειλές.
- Να εξηγούν στα παιδιά ότι οι συγκρούσεις των ενηλίκων δεν αποτελούν δική τους ευθύνη.
- Να αναγνωρίζουν τα λάθη τους και να ζητούν συγγνώμη όταν χρειάζεται.
- Να ενθαρρύνουν τα παιδιά να μιλούν ελεύθερα για όσα αισθάνονται.
- Να τους δείχνουν ότι δεν είναι υπεύθυνα για τη διάθεση και τις αντιδράσεις των άλλων.
Εξίσου σημαντικό είναι να έχουν τον χώρο και την ελευθερία να είναι παιδιά, χωρίς να αισθάνονται ότι πρέπει να παρακολουθούν διαρκώς τη συμπεριφορά των μεγάλων ή να προβλέπουν πότε θα ξεσπάσει η επόμενη ένταση.
Η συναισθηματική ωριμότητα χρειάζεται πρώτα ασφάλεια
Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματα των άλλων είναι πολύτιμη για την επικοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις. Δεν πρέπει, όμως, να συγχέεται με την ανάγκη να βρισκόμαστε συνεχώς σε επιφυλακή για να διατηρούμε την ηρεμία γύρω μας.
Τα παιδιά χρειάζονται ένα περιβάλλον στο οποίο θα μπορούν να αναγνωρίζουν τον θυμό, τη λύπη και την απογοήτευση, χωρίς να φοβούνται ότι κάθε αρνητικό συναίσθημα θα οδηγήσει σε μια νέα σύγκρουση.
Ο στόχος δεν είναι να μάθουν να αποκωδικοποιούν κάθε βλέμμα και κάθε αλλαγή στη φωνή των άλλων, αλλά να αποκτήσουν την αυτοπεποίθηση να κατανοούν τα συναισθήματα, να εκφράζουν τις δικές τους ανάγκες και να θέτουν υγιή όρια.
Γιατί η πραγματική ενσυναίσθηση δεν σημαίνει να κουβαλάμε το βάρος των συναισθημάτων όλων των ανθρώπων γύρω μας. Σημαίνει να μπορούμε να τους κατανοούμε, χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας στην προσπάθεια να τους κάνουμε να αισθάνονται καλύτερα.
