Υπάρχει μια εικόνα γνώριμη σε αρκετούς εκπαιδευτικούς της Γ΄ Λυκείου: μπαίνουν στην τάξη, ανοίγουν το βιβλίο, προσπαθούν να ξεκινήσουν το μάθημα και διαπιστώνουν σχεδόν αμέσως ότι ένα σημαντικό μέρος των μαθητών βρίσκεται ήδη αλλού, αφού κάποιοι λύνουν κάτω από το θρανίο ασκήσεις πανελλαδικώς εξεταζόμενων μαθημάτων, άλλοι ζητούν να διαβάσουν για το φροντιστήριο και κάποιοι αντιμετωπίζουν την ώρα περίπου σαν ένα «κενό» ανάμεσα σε δύο σημαντικότερα μαθήματα, με τη φράση «αυτό δεν το δίνουμε στις Πανελλαδικές» να πλανάται συχνά μέσα στην αίθουσα ακόμη κι όταν δεν λέγεται δυνατά.
Η συμπεριφορά αυτή δεν προκύπτει επειδή οι μαθητές είναι από τη φύση τους αδιάφοροι για οτιδήποτε δεν εξετάζεται, αλλά επειδή η τελευταία τάξη του Λυκείου έχει οργανωθεί, πρακτικά και ψυχολογικά, γύρω από έναν κυρίαρχο στόχο: τις Πανελλαδικές Εξετάσεις, οι οποίες για χιλιάδες δεκαεπτάχρονους καθορίζουν την πρόσβασή τους στην ανώτατη εκπαίδευση και, εύλογα, απορροφούν σχεδόν όλο τον χρόνο, την ενέργεια και την προσοχή τους. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η πραγματικότητα μετατρέπεται σε γενικό κριτήριο για το ποια γνώση «αξίζει» και ποια όχι, δημιουργώντας στην πράξη μια άτυπη ιεραρχία μαθημάτων, στην κορυφή της οποίας βρίσκονται όσα εξετάζονται πανελλαδικά και χαμηλότερα όσα θεωρούνται ότι δεν προσφέρουν άμεσα μόρια.
Ο καθηγητής που πρέπει πρώτα να αποδείξει ότι το μάθημά του χρειάζεται
Για τον εκπαιδευτικό που διδάσκει ένα μάθημα εκτός Πανελλαδικών η κατάσταση αυτή έχει μια ιδιαίτερη δυσκολία, επειδή δεν καλείται απλώς να παρουσιάσει την ύλη του αλλά πολλές φορές να πείσει πρώτα την τάξη ότι αξίζει να ασχοληθεί μαζί της, ότι η γνώση δεν αποκτά αξία μόνο όταν μετατρέπεται σε βαθμό ή μόρια και ότι μαθήματα γενικής παιδείας, κοινωνικής, ανθρωπιστικής, καλλιτεχνικής, γλωσσικής ή σωματικής καλλιέργειας δεν αποτελούν απλώς ώρες που πρέπει να περάσουν μέχρι το επόμενο διαγώνισμα προσανατολισμού. Για τον καθηγητή που έχει απέναντί του μια κουρασμένη και αγχωμένη τάξη, η προσπάθεια αυτή μπορεί να επαναλαμβάνεται καθημερινά και τελικά να μετατρέπεται σε πραγματική επαγγελματική φθορά.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η ερώτηση «Κύριε, μπορούμε σήμερα να διαβάσουμε για τις Πανελλαδικές;», η οποία από την πλευρά του μαθητή μπορεί να είναι απολύτως ειλικρινής και να εκφράζει το άγχος του χρόνου, των φροντιστηρίων, των διαγωνισμάτων και των προσδοκιών που έχουν συσσωρευτεί πάνω του, αλλά από την πλευρά του εκπαιδευτικού κρύβει ένα πολύ διαφορετικό μήνυμα: «Μπορούμε να μη κάνουμε το δικό σας μάθημα, επειδή υπάρχει κάτι σημαντικότερο;». Όταν αυτό επαναλαμβάνεται επί εβδομάδες, ο καθηγητής μπορεί εύλογα να αισθανθεί ότι δεν απαξιώνεται μόνο η διδακτική ώρα, αλλά και η ίδια η επιστημονική του ταυτότητα.
Το παράδοξο της πειθαρχίας
Ένα ακόμη πρόβλημα εμφανίζεται όταν ο εκπαιδευτικός βλέπει έναν μαθητή να λύνει ασκήσεις άλλου μαθήματος την ώρα της δικής του διδασκαλίας και πρέπει να αποφασίσει αν θα τον διακόψει, αν θα επιμείνει ότι πρέπει να παρακολουθήσει ή αν θα κάνει ότι δεν βλέπει, γνωρίζοντας πως ο μαθητής δεν παίζει ούτε αδιαφορεί πλήρως αλλά μελετά κάτι που το ίδιο το σύστημα έχει χαρακτηρίσει ως κρίσιμο για το μέλλον του. Αν ο καθηγητής αντιδράσει αυστηρά, κινδυνεύει να εμφανιστεί ως άνθρωπος που «δεν καταλαβαίνει το άγχος των Πανελλαδικών», ενώ αν το αποδεχθεί, ουσιαστικά επιβεβαιώνει ότι η δική του ώρα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάτι «σημαντικότερο».
Η απαξίωση, μάλιστα, δεν προέρχεται πάντοτε μόνο από τους μαθητές, αφού πολλές φορές ακόμη και η ίδια η σχολική καθημερινότητα στέλνει ανάλογα μηνύματα, όταν οι ώρες των μη πανελλαδικώς εξεταζόμενων μαθημάτων θεωρούνται πιο εύκολα διαθέσιμες για αλλαγές προγράμματος, εκδηλώσεις, πρόβες ή άλλες δραστηριότητες, ενώ ακόμη και η φαινομενικά αθώα φράση μεταξύ συναδέλφων «εσύ δεν έχεις Πανελλαδικές» αποκαλύπτει μια βαθύτερη αντίληψη ότι υπάρχουν μαθήματα — και κατά συνέπεια εκπαιδευτικοί — διαφορετικής βαρύτητας.
Η Γ΄ Λυκείου κινδυνεύει να γίνει τάξη τεσσάρων μαθημάτων
Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι μαθητές της Γ΄ Λυκείου πρέπει να προετοιμάζονται εντατικά για τις Πανελλαδικές — προφανώς πρέπει — αλλά αν το Λύκειο μπορεί να διατηρήσει ταυτόχρονα τον χαρακτήρα της γενικής εκπαίδευσης ή αν θα μετατραπεί οριστικά σε προθάλαμο εξετάσεων, όπου οτιδήποτε δεν εξετάζεται τον Ιούνιο θεωρείται περίπου περιττό. Γιατί ο σκοπός του σχολείου δεν μπορεί να εξαντλείται στην εισαγωγή σε ένα πανεπιστημιακό τμήμα· οφείλει να καλλιεργεί ιστορική συνείδηση, κοινωνική και πολιτική κατανόηση, γλωσσική επάρκεια, αισθητική παιδεία, επιστημονικό τρόπο σκέψης και σωματική καλλιέργεια, ακόμη κι αν όλα αυτά δεν χωρούν σε ένα εξεταστικό τετράωρο.
Και ίσως εδώ βρίσκεται το ουσιαστικότερο πρόβλημα: όταν ένα μάθημα χρειάζεται κάθε μέρα να αποδεικνύει ότι αξίζει επειδή δεν προσφέρει μόρια, τότε το πρόβλημα δεν βρίσκεται στους μαθητές ούτε στους εκπαιδευτικούς, αλλά σε ένα σχολείο που έχει επιτρέψει στην εξέταση να γίνει σημαντικότερη από την ίδια τη μόρφωση. Γιατί αν η αξία της γνώσης μετριέται αποκλειστικά από το αν «πέφτει στις Πανελλαδικές», τότε η Γ΄ Λυκείου παύει σταδιακά να είναι η τελευταία τάξη της γενικής εκπαίδευσης και κινδυνεύει να γίνει απλώς η τάξη των τεσσάρων μαθημάτων.
