Στην Ελλάδα περίπου ένας στους τέσσερις καπνίζει καθημερινά. Γιατί, λοιπόν, οι υπόλοιποι τρεις συμπεριφέρονται συχνά σαν να μην έχουν λόγο;
Είσαι σε μια καλοκαιρινή συναυλία. Χιλιάδες άνθρωποι στρυμωγμένοι μπροστά στη σκηνή. Μπροστά σου μια οικογένεια με δύο παιδιά. Δίπλα σου κάποιος βγάζει ένα τσιγάρο, το ανάβει και συνεχίζει να κοιτάζει το συγκρότημα.
Δεν έκανε κάτι θεαματικό. Δεν σε έσπρωξε, δεν σου πήρε τη θέση, δεν σου ζήτησε τίποτα. Κι όμως, λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, η δική του επιλογή έχει γίνει δικός σου καπνός.
Αυτό είναι ένα από τα πιο παράξενα κοινωνικά παράδοξα της Ελλάδας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού καπνίζει καθημερινά. Το ποσοστό είναι υψηλό, αλλά το αντίστροφο στοιχείο είναι ίσως πιο ενδιαφέρον: η μεγάλη πλειοψηφία δεν καπνίζει καθημερινά.
Κι όμως, σε καφετέριες, συναυλίες, γήπεδα, στάσεις, φεστιβάλ, ουρές και παραλίες, συχνά συμπεριφερόμαστε σαν ο δημόσιος χώρος να ανήκει πρωτίστως σε εκείνον που ανάβει το τσιγάρο.
Η πιο βολική ελληνική φράση
«Μα έξω είμαστε».
Τέσσερις λέξεις που στην Ελλάδα έχουν αποκτήσει σχεδόν επιστημονικό κύρος. Σαν μόλις περάσουμε την πόρτα μιας καφετέριας και βγούμε στη βεράντα, ο καπνός να χάνει ξαφνικά την ικανότητά του να φτάνει στη μύτη του ανθρώπου που κάθεται μισό μέτρο μακριά - ανάμεσά τους παιδιά, έγκυοι ή άτομα με αναπνευστικά προβλήματα
Προφανώς ένας ανοιχτός χώρος δεν είναι το ίδιο με ένα κλειστό δωμάτιο. Αλλά «έξω» δεν σημαίνει αυτομάτως «δεν ενοχλώ κανέναν». Σε μια γεμάτη συναυλία, σε μια στάση με στέγαστρο ή σε δύο τραπέζια σχεδόν κολλημένα μεταξύ τους, ο καπνός δεν εξαφανίζεται. Πηγαίνει κάπου. Πολύ συχνά, πάνω στον διπλανό.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία: το τσιγάρο είναι προσωπική επιλογή. Ο καπνός του δεν είναι.
Αν πιω έναν καφέ δίπλα σου, δεν αναγκάζεσαι να πιεις κι εσύ. Αν παραγγείλω ένα ποτήρι κρασί, δεν καταλήγει λίγο από αυτό στο δικό σου ποτήρι. Αν όμως αεριστώ ή καπνίσω δίπλα σου, ένα μέρος της δικής μου επιλογής καταλήγει αναπόφευκτα στον αέρα που αναπνέεις εσύ. Παραδόξως το πρώτο θα σε έκανε να διαμαρτυρηθείς με γκριμάτσες και χειρονομίες – αν και δεν είναι επιζήμιο για την υγεία σου όπως το παθητικό κάπνισμα.
Και μετά ήρθε το «αθώο» άτμισμα
Υπάρχει και μια νεότερη εκδοχή του ίδιου προβλήματος: το ηλεκτρονικό τσιγάρο. Επειδή δεν υπάρχει καύση, πολλοί έχουν την εντύπωση ότι αυτό που εκπνέεται είναι περίπου… νεράκι με άρωμα μάνγκο.
Δεν είναι. Το αερόλυμα των ηλεκτρονικών τσιγάρων μπορεί να περιέχει νικοτίνη, πολύ λεπτά σωματίδια, πτητικές οργανικές ενώσεις και μέταλλα όπως νικέλιο, κασσίτερο και μόλυβδο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι οι εκπομπές αυτές μπορούν να εκθέσουν και τους παρευρισκόμενους σε δυνητικά επιβλαβείς ουσίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα ηλεκτρονικό τσιγάρο και ένα συμβατικό τσιγάρο έχουν ακριβώς την ίδια επικινδυνότητα. Σημαίνει κάτι πολύ απλούστερο: το άτμισμα δεν παράγει καθαρό αέρα.
Και όταν βρίσκεσαι ώμο με ώμο σε μια συναυλία, στη στάση ή στο διπλανό τραπέζι, το επιχείρημα παραμένει το ίδιο. Μπορεί να επιλέγεις τι εισπνέεις εσύ· δεν είναι αυτονόητο ότι πρέπει να το εισπνέουν και οι γύρω σου.
Δεν είναι πόλεμος κατά των καπνιστών
Οι περισσότεροι καπνιστές γνωρίζουν ότι το κάπνισμα βλάπτει. Δεν χρειάζονται άλλον έναν άγνωστο να τους κάνει διάλεξη για τους πνεύμονές τους. Η νικοτίνη δημιουργεί εξάρτηση και η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από το «απλώς κόψ’ το».
Γι’ αυτό και αυτή η συζήτηση δεν χρειάζεται να γίνει «καπνιστές εναντίον αντικαπνιστών».
Το ερώτημα είναι πολύ απλούστερο: πότε μια προσωπική συνήθεια αρχίζει να επιβάλλεται στον άνθρωπο δίπλα μας;
Αυτή ακριβώς είναι και η κατεύθυνση που ακολουθεί σταδιακά η Ευρώπη. Η προστασία από τον καπνό δεν περιορίζεται πλέον μόνο στα γραφεία και στους κλειστούς χώρους. Η συζήτηση επεκτείνεται σε παιδικές χαρές, σχολεία, νοσοκομεία, στάσεις, αθλητικούς χώρους και άλλους εξωτερικούς χώρους όπου οι άνθρωποι βρίσκονται αναγκαστικά κοντά.
Η αλλαγή δεν είναι απλώς νομική. Είναι αλλαγή της ερώτησης. Παλιά ρωτούσαμε: «Έχει δικαίωμα κάποιος να καπνίσει;». Τώρα αρχίζουμε να ρωτάμε και κάτι ακόμη: «Έχει δικαίωμα ο διπλανός του να μη συμμετέχει;»
Υπάρχει όμως και ένας άλλος υπεύθυνος: εμείς, οι «Παθητικοί-παθητικοί» μη καπνιστές
Κάποιος ανάβει τσιγάρο δίπλα μας και τότε ξεκινά ένα μικρό ελληνικό τελετουργικό. Μετακινούμε την καρέκλα. Γυρίζουμε το κεφάλι. Φυσάμε διακριτικά τον καπνό προς την άλλη πλευρά. Μουρμουρίζουμε στον φίλο μας «μας έχει πνίξει».
Στον ίδιο τον άνθρωπο, όμως, συνήθως δεν λέμε τίποτα.
Γιατί δεν θέλουμε να γίνουμε «οι περίεργοι». Δεν θέλουμε καβγά. Δεν θέλουμε να ακούσουμε το περίφημο «έξω είμαστε».
Έτσι όμως δημιουργούνται οι κοινωνικοί κανόνες: όχι μόνο από αυτά που επιτρέπουμε επίσημα, αλλά και από αυτά που κανείς δεν τολμά να αμφισβητήσει.
Όταν η μεγάλη πλειοψηφία μετακινείται σιωπηλά κάθε φορά που ένας άνθρωπος ανάβει τσιγάρο, συμβαίνει κάτι παράδοξο. Η μειοψηφία δεν χρειάζεται καν να απαιτήσει τον χώρο. Της τον παραχωρούμε μόνοι μας.
Ίσως, τελικά, το κάπνισμα να είναι μόνο μία εκδοχή ενός μεγαλύτερου ελληνικού προβλήματος: της παράξενης σχέσης μας με τον κοινό χώρο και τον άγνωστο διπλανό. Είναι το μηχανάκι που σταματά πάνω στη διάβαση, το κορνάρισμα στις δύο το πρωί, τα σκουπίδια που αφήνονται στην παραλία επειδή «κάποιος θα τα μαζέψει», το διπλοπαρκάρισμα που μεταφέρει τη δική μας βιασύνη σε είκοσι άλλους ανθρώπους, η μουσική που πρέπει να ακούσει ολόκληρη η πολυκατοικία, η βιντεοκλήση με ανοιχτή ακρόαση στο λεωφορείο.
Καμία από αυτές τις πράξεις, μόνη της, δεν μοιάζει με κοινωνική καταστροφή. Όλες όμως μοιράζονται την ίδια μικρή υπόθεση: ότι η δική μου ευκολία προηγείται της δικής σου ενόχλησης.
Και ίσως γι’ αυτό ο καπνός σε ένα διπλανό τραπέζι μάς φαίνεται τόσο φυσιολογικός· δεν είναι μια εξαίρεση. Είναι μέρος ενός τρόπου με τον οποίο έχουμε μάθει να κατοικούμε μαζί, χωρίς πάντα να θυμόμαστε ότι ο δημόσιος χώρος ανήκει και στον άνθρωπο που δεν γνωρίζουμε.
Ίσως χρειάζεται ένας καινούργιος κανόνας
Αν καπνίζεις, πριν ανάψεις, κοίτα γύρω σου. Υπάρχουν παιδιά; Τρώει κάποιος δίπλα; Είσαι μέσα σε πυκνό πλήθος; Περιμένουν άλλοι μαζί σου στη στάση; Κάνε μερικά βήματα πιο πέρα.
Όχι επειδή είσαι «ο κακός καπνιστής». Αλλά επειδή είσαι ο διπλανός κάποιου άλλου.
Κι αν δεν καπνίζεις, δεν χρειάζεσαι ούτε καβγά ούτε κήρυγμα. Χρειάζεσαι μία πρόταση:
«Συγγνώμη, σε πειράζει να καπνίσεις λίγο πιο πέρα; Έρχεται όλος ο καπνός πάνω μας.»
Ευγενικά. Χωρίς επιθετικότητα. Αλλά και χωρίς την αίσθηση ότι ζητάς κάποια ιδιαίτερη χάρη.
Γιατί ίσως το πιο εντυπωσιακό στην Ελλάδα δεν είναι πόσοι άνθρωποι καπνίζουν.
Είναι πόσοι δεν καπνίζουν και παρ’ όλα αυτά έχουν μάθει να σωπαίνουν.
Δεν χρειάζεται να απαγορεύσουμε τα πάντα. Δεν χρειάζεται να τσακωθούμε μεταξύ μας. Χρειάζεται απλώς να συμφωνήσουμε σε κάτι που, αν το σκεφτείς, είναι σχεδόν γελοία αυτονόητο:
Η προσωπική ελευθερία περιλαμβάνει το δικαίωμα να ανάψεις το τσιγάρο σου. Δεν περιλαμβάνει αυτομάτως το δικαίωμα να το καπνίσουν μαζί σου όλοι οι γύρω σου.
Ο αέρας είναι κοινός για όλους - είτε καπνίζουμε είτε όχι.
