Πολλή συζήτηση και αρκετά σχόλια έγιναν και γίνονται για την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν “Οδύσσεια”. Και είναι λογικό, γιατί τα μεγάλα έργα των Γραμμάτων προκαλούν πολλαπλές προσεγγίσεις, αναδιατυπώσεις, εκφράσεις.
Θεωρώ ότι ένα έργο τέχνης είναι κλασικό, όταν μπορεί να ταξιδεύει στον χρόνου διατηρώντας το ουσιαστικό περιεχόμενό του εκφράζοντας ουσιώδη μηνύματα του ανθρώπου. Φυσικά, θα ερμηνεύεται και θα επανερμηνεύεται με το πνεύμα της εκάστοτε εποχής - αρκεί να δεσπόζουν τα βασικά στοιχεία του έργου.
Η Οδύσσεια είναι ένα εμβληματικό πνευματικό έργο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Είναι ένα αρχέτυπο, που αν και επιδέχεται συνεχείς θεωρήσεις και προσεγγίσεις, διατηρεί αναλλοίωτα τα μηνύματά της. Για τη χώρα μας τα Ομηρικά Έπη υπήρξαν τα Αναγνωστικά του λαού για πολλούς αιώνες.
Ωστόσο, αν και αναφερόμαστε πολύ συχνά στα δύο αυτά αθάνατα έργα, δύσκολα θα βρούμε Έλληνες που να τα έχουν διαβάσει. Και ακόμα περισσότερο να έχουν διαβάσει βιβλία σημαντικά που αναφέρονται σε αυτά, όπως για παράδειγμα τη “Διαλεκτική του Διαφωτισμού” των Χορκχάιμερ, Αντόρνο. Συνδέεται δε αυτή η συμπεριφορά με τη γενικότερη ελλειμματική αναγνωστική υποκουλτούρα μας. Και έτσι δεν γινόμαστε κοινωνοί με τον πλούτο των στοχασμών και των ιδεών των Ομηρικών έργων.
Η ταινία ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο του έργου. Δίνει νέες οπτικές προσέγγισης. Εκφράζει τη βασική αντίληψη για το νόστο, τη νοσταλγία και τον πόθο της επιστροφής στην πατρίδα με κάθε τρόπο, τη διαρκή σχέση των ανθρώπων με τους θεούς μέσα από μια ανθρωπομορφική θεώρηση, που ήταν κυρίαρχη εκείνους τους καιρούς, την αγάπη για την οικογένεια. Ο σκηνοθέτης εμφανίζει τον Οδυσσέα να έχει μια διάθεση αυτοκριτικής, να μην είναι αλαζόνας και να στοχάζεται πάνω στα προβλήματα, που δημιούργησε ο πόλεμος, να κάνει αυτοκριτική στον τρόπο που αντιμετώπισαν τις γυναίκες και τα παιδιά και τα ιερά της Τροίας, να στοχάζεται στα βασικά θέματα της ζωής.
Τα ατέλειωτα εμπόδια που συναντά ο Οδυσσέας καταδεικνύουν τον συνεχή αγώνα της ζωής, αναδεικνύουν την επινοητικότητα και τη δημιουργικότητα του ανθρώπου. Ο Νόλαν ρίχνει τις δικές του ματιές συνδέοντας τον πόλεμο της Τροίας με τις σύγχρονες εκδοχές του, και αναδεικνύει τον πόνο που κάθε πόλεμος πάντα επιφέρει. Φωτίζει πολύ καλά τους προβληματισμούς του Τηλέμαχου και της Πηνελόπης και το παιχνίδι μνηστήρων για την εξουσία στην Ιθάκη.
Εύστοχα ο Θόδωρος Σούμας τονίζει τον βασικό άξονα της όλης δράσης. “Ο δρόμος προς την Ιθάκη συμβολίζει την επίμοχθη πορεία του ανθρώπου μέσα στον χρόνο και στον χώρο, γεμάτη εμπόδια, πειρασμούς, δυσκολίες, πάλη, απώλειες, αναμετρήσεις, δοκιμασίες και τελικά αυτογνωσία. Το ταξίδι της επιστροφής στην Ιθάκη δεν είναι απλώς μια περιπέτεια στις αφιλόξενες, άγριες θάλασσες και τα επικίνδυνα νησιά, είναι και μια επίμονη, υπαρξιακή προσπάθεια του ήρωα να ξαναβρεί την ανθρωπιά του, το σπιτικό του και τον ίδιο του τον εαυτό μετά την αποκτήνωση του πολέμου.
Ο πολυμήχανος, πανέξυπνος και ευρηματικός Οδυσσέας μάς παρουσιάζεται και γίνεται -τελικά- ένας άνθρωπος που υποφέρει από τύψεις της συνείδησης και τραυματικές αναμνήσεις από τον αδυσώπητο πόλεμο, από τη σφαγή και την ανελέητη καταστροφή της Τροίας”.
Προφανώς η ταινία δεν έχει υιοθετήσει όλα τα επεισόδια, όλα τα στάδια της Οδύσσειας – κάτι τέτοιο άλλωστε θα ήταν δύσκολο. Για παράδειγμα, θέτει την αφήγηση του ήρωα στην Καλυψώ και όχι στον Αλκίνοο, στο νησί των Φαιάκων. Ο Οδυσσέας δεν συναντά τη Ναυσικά, αλλά συχνά τον συμβουλεύει η Αθηνά. Ο Νόλαν έχει διαμορφώσει μια διαφορετική προσέγγιση προς το τέλος. Αυτό όμως δεν αλλάζει καθόλου την όλη υπόθεση του έργου.
Θεωρώ ότι κάθε φορά που η παγκόσμια τέχνη ασχολείται με αθάνατα ελληνικά έργα, με τα Ομηρικά Έπη και με τις Τραγωδίες, θα πρέπει να βλέπουμε αυτή την εξέλιξη ως μια θετική ενέργεια, και η όποια κριτική ματιά διατυπώνεται – φυσικά μακριά από κάθε απορριπτική θεώρηση – προσφέρει νέες αναγνώσεις και ερμηνείες. Ζωντανεύει αγωνίες και αγώνες του ανθρώπου, που γράφουν ιστορία.
