Μήπως οι περίφημες καμπύλες του Παρθενώνα δεν είχαν τελικά τον σκοπό που τους αποδίδουμε εδώ και αιώνες; Αυτό υποστηρίζει ο καθηγητής μαθηματικών Αλέν Γκοριελί του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, ο οποίος χρησιμοποίησε μαθηματικά μοντέλα για να εξετάσει μία από τις πιο διαδεδομένες ερμηνείες της αρχιτεκτονικής του μνημείου.
Σύμφωνα με τη μελέτη του, που δημοσιεύθηκε στο «Royal Society Open Science», οι υποτιθέμενες οπτικές ψευδαισθήσεις τις οποίες καλούνται να αντιμετωπίσουν οι καμπυλώσεις του Παρθενώνα είτε δεν έχουν επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση είτε είναι τόσο ασθενείς ώστε να μην γίνονται ουσιαστικά αντιληπτές από έναν θεατή σε φυσιολογική απόσταση.
Η έρευνα αμφισβητεί έτσι μία εξήγηση που έχει περάσει από γενιά σε γενιά στην αρχιτεκτονική βιβλιογραφία και συνδέει τις ιδιαιτερότητες του Παρθενώνα με μια συνειδητή προσπάθεια των αρχαίων αρχιτεκτόνων να «ξεγελάσουν» το ανθρώπινο μάτι.
Η θεωρία που ξεκινά από τον Βιτρούβιο
Ο Γκοριελί αναζητά την απαρχή αυτής της αντίληψης στα κείμενα του Ρωμαίου αρχιτέκτονα και μηχανικού Βιτρούβιου, ο οποίος έγραψε για την ελληνική αρχιτεκτονική αρκετούς αιώνες μετά την κατασκευή του Παρθενώνα.
Η ερμηνεία αυτή πέρασε στη συνέχεια στην αρχιτεκτονική βιβλιογραφία και σταδιακά αντιμετωπίστηκε ως σχεδόν αυτονόητη. Ο Βρετανός μαθηματικός υποστηρίζει ότι έχουν διατυπωθεί τουλάχιστον 12 διαφορετικές εκδοχές σχετικά με τις λεγόμενες «οπτικές διορθώσεις», χωρίς να υπάρχουν αντίστοιχα πειραματικά στοιχεία που να τις επιβεβαιώνουν.
Μάλιστα, όπως επισημαίνει, η συγκεκριμένη αφήγηση έχει γίνει τόσο δημοφιλής ώστε πλέον αναπαράγεται ακόμη και από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Ο στυλοβάτης και η καμπύλη των 6 εκατοστών
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι ο στυλοβάτης, η βάση πάνω στην οποία στηρίζονται οι κίονες.
Οι μακριές πλευρές του δεν είναι απολύτως ευθείες. Αντίθετα, παρουσιάζουν μία ανεπαίσθητη καμπυλότητα και το κέντρο τους βρίσκεται περίπου έξι εκατοστά ψηλότερα από τα άκρα. Η κλασική ερμηνεία θέλει αυτή την κατασκευή να έχει επιλεγεί επειδή μία εντελώς ευθεία οριζόντια γραμμή θα έμοιαζε στο ανθρώπινο μάτι σαν να «βουλιάζει» στο κέντρο.
Ο Γκοριελί, ωστόσο, δεν εντόπισε στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει ένα τέτοιο οπτικό φαινόμενο.
Εξετάζει παράλληλα και μία δεύτερη εξήγηση, η οποία συνδέει την εικόνα του στυλοβάτη με τους κίονες και τη γνωστή ψευδαίσθηση Hering. Στο συγκεκριμένο φαινόμενο, παράλληλες γραμμές σε μία επίπεδη εικόνα μπορεί να φαίνονται καμπυλωμένες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές.
Το πρόβλημα, σύμφωνα με τον ερευνητή, είναι ότι η ψευδαίσθηση Hering είναι εντονότερη όταν οι γραμμές τέμνονται υπό οξείες γωνίες, ενώ οι κίονες του Παρθενώνα είναι σε μεγάλο βαθμό κατακόρυφοι. Επιπλέον, δεν υπάρχει σαφής απόδειξη ότι το ίδιο φαινόμενο λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε ένα πραγματικό τρισδιάστατο κτίριο.
Τι συμβαίνει με την «ένταση» των κιόνων
Στο μικροσκόπιο μπαίνει και η «ένταση» (entasis) των κιόνων, δηλαδή η ελαφρά διόγκωσή τους προς το μέσο.
Η παραδοσιακή εξήγηση υποστηρίζει ότι η διόγκωση αυτή αποσκοπούσε στο να αποτρέψει μία υποτιθέμενη ψευδαίσθηση, σύμφωνα με την οποία ένας απολύτως ευθύς κίονας θα έδειχνε πιο λεπτός στο κέντρο.
Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, ο Γκοριελί αναφέρει ότι δεν βρήκε επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη της συγκεκριμένης ψευδαίσθησης.
Παράλληλα, η μέγιστη διόγκωση των κιόνων του Παρθενώνα υπολογίζεται σε μόλις 18 χιλιοστά, διαφορά που από τις συνηθισμένες αποστάσεις θέασης είναι οριακά αντιληπτή.
Αν όχι για τις οπτικές ψευδαισθήσεις, τότε γιατί;
Η αμφισβήτηση της θεωρίας αφήνει ανοιχτό ένα πολύ πιο ενδιαφέρον ερώτημα: για ποιον λόγο κατασκευάστηκε ο Παρθενώνας με αυτές τις ανεπαίσθητες καμπύλες;
Ο Γκοριελί δεν δίνει οριστική απάντηση. Αντίθετα, προτείνει ότι οι αρχιτέκτονες μπορεί να είχαν πολύ πιο πρακτικούς ή αισθητικούς λόγους. Η καμπυλότητα του στυλοβάτη, για παράδειγμα, ενδέχεται να βοηθούσε στην απομάκρυνση του νερού της βροχής και στην αποφυγή συγκέντρωσης νερού πάνω στην επιφάνεια.
Όσο για τους ελαφρώς καμπυλωμένους κίονες, μία πιθανότητα είναι ότι η μορφή τους θεωρούνταν απλώς πιο φυσική και αισθητικά ευχάριστη από μία απόλυτα ευθύγραμμη κατασκευή.
Ο ίδιος ο μαθηματικός περιγράφει την προσπάθειά του να συγκεντρώσει και να εξετάσει όλες τις σχετικές θεωρίες σαν ένα είδος «λαβύρινθου» που τον οδήγησε βαθύτερα στην ιστορία των ερμηνειών γύρω από τον Παρθενώνα.
Πώς ένας μύθος έγινε «δεδομένο»
Ένα από τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι γιατί η θεωρία των οπτικών διορθώσεων άντεξε τόσο πολύ.
Ο Γκοριελί εκτιμά ότι σημαντικό ρόλο μπορεί να έπαιξε και η διαχρονική εικόνα της αρχαίας Ελλάδας ως ενός πολιτισμού εξαιρετικής μαθηματικής και αρχιτεκτονικής ευφυΐας. Η ιδέα ότι πίσω από κάθε μικρή απόκλιση του Παρθενώνα κρυβόταν ένας σύνθετος υπολογισμός για την εξαπάτηση του ανθρώπινου ματιού ταιριάζει, όπως υποστηρίζει, σε αυτή την εικόνα.
Την ίδια στιγμή, ο Φρανκ Σάλμον, καθηγητής Ιστορίας της Κλασικής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, σημειώνει ότι ειδικοί έχουν εδώ και χρόνια αντιμετωπίσει με επιφυλακτικότητα τις ερμηνείες του Βιτρούβιου. Όπως επισημαίνει, υπάρχει κίνδυνος να χρησιμοποιούνται τα κείμενα ενός Ρωμαίου συγγραφέα ως βασικό «κλειδί» για την ερμηνεία αρχιτεκτονικών πρακτικών στην Ελλάδα που είχαν προηγηθεί κατά αιώνες.
Η νέα μελέτη, πάντως, δεν λύνει οριστικά το μυστήριο για το γιατί οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα επέλεξαν αυτές τις μορφές. Αμφισβητεί κυρίως μία συγκεκριμένη εξήγηση για αυτές.
Και ο Γκοριελί καταλήγει με μία ασυνήθιστη προτροπή για επιστημονική εργασία: να αφήσουμε για λίγο τα βιβλία και τις θεωρίες, να περπατήσουμε μέσα σε μία πόλη, να κοιτάξουμε τα κτίρια και να εμπιστευτούμε τα ίδια μας τα μάτια.
