Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Η γλώσσα των τροφίμων και της καλλιέργειας είναι από τις παλαιότερες που διαθέτει μια κοινωνία, και για αυτό δανείζει αδιάκοπα στις υπόλοιπες. Λέξεις που περιέγραφαν αρχικά την υφή του αλευριού, το πάχος του νήματος ή την ποιότητα του αλατιού ξεκόλλησαν από το αρχικό τους πλαίσιο και έγιναν γενικά επίθετα — και τελικά χαρακτηρισμοί ανθρώπων. Ο ομιλητής σήμερα τις νιώθει ως αφηρημένες ιδιότητες. Ήταν όμως, στην αρχή, εντελώς χειροπιαστές παρατηρήσεις.
χόνδρος: ο κόκκος
Στα αρχαία ο χόνδρος ήταν ο κόκκος, το χοντρό κομμάτι. Λεγόταν για το αλάτι — ο Ηρόδοτος μιλάει για κομμάτια αλατιού σε μεγάλους χόνδρους — και κυρίως, στον πληθυντικό, για το χοντροαλεσμένο σιτάρι, από το οποίο έφτιαχναν χυλό.
Η λέξη ζει ακόμη στην ελληνική κουζίνα: ο χόντρος είναι το σπασμένο, χοντροαλεσμένο σιτάρι, γνωστό ιδίως στην Κρήτη.
χονδρός: ο χοντροαλεσμένος
Από τον χόνδρο σχηματίστηκε το επίθετο χονδρός: αυτός που αποτελείται από μεγάλους κόκκους, ο χοντροκομμένος, αυτός που δεν αλέστηκε αρκετά. Το αντίθετό του ήταν, φυσικά, ο λεπτός — και το ζευγάρι αυτό ξεκίνησε ως περιγραφή αλευριού πριν γίνει περιγραφή ανθρώπων.
Η μετάβαση είναι απλή γενίκευση: από «χοντροκομμένος» σε «μεγάλης διαμέτρου» (χοντρό σκοινί), από εκεί σε «ογκώδης» (χοντρός άνθρωπος), και παράλληλα σε «άγαρμπος, χωρίς λεπτότητα» (χοντρό αστείο, χοντρή κουβέντα).
Τι λέμε στ' αλήθεια
Το «χοντρός» σημαίνει, στην καταγωγή του, «χοντροαλεσμένος». Και το «λεπτός», αντίστοιχα, «ψιλοαλεσμένος» — η ίδια λέξη που, όπως είδαμε αλλού στη σειρά, μας έδωσε και τα λεφτά.
Υπάρχει και ένας συγγενής που τον ξέρουμε από αλλού: ο χόνδρος της ανατομίας, ο χόνδρινος ιστός των αυτιών και της μύτης. Πήρε το όνομά του από την κοκκώδη, τραχιά του υφή. Οπότε η μύτη σου και το χοντροαλεσμένο σιτάρι της κρητικής κουζίνας μοιράζονται την ίδια λέξη.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. χοντρός, χόντρος
LSJ (Επιτομή, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας), λ. χόνδρος, χονδρός
Βικιλεξικό, λ. χοντρός
