Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Η γλώσσα είναι το πιο ανθεκτικό αρχείο που διαθέτει ένας πολιτισμός. Έθιμα που έχουν εκλείψει εδώ και δεκαπέντε αιώνες συνεχίζουν να υπάρχουν κρυμμένα μέσα σε λέξεις που λέμε καθημερινά, χωρίς να έχουμε ιδέα ότι τα επαναλαμβάνουμε. Η ετυμολογία σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι απλώς γλωσσολογία· είναι αρχαιολογία. Σκάβει και βρίσκει κοινωνική πρακτική.
οἶνος: η επίσημη λέξη
Οι αρχαίοι έλεγαν οἶνος. Η λέξη ζει ακόμη στα λόγια σύνθετα — οινοποιείο, οινοπνευματώδη, οινολόγος, οινοχόος — αλλά κανείς δεν παραγγέλνει «ένα ποτήρι οίνο».
κρᾶσις: η ανάμειξη
Η λέξη που την αντικατέστησε είναι η κρᾶσις, που δεν σημαίνει κρασί. Σημαίνει ανάμειξη.
Ο λόγος βρίσκεται στον τρόπο που έπιναν. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν έπιναν το κρασί σκέτο· το ανακάτευαν με νερό μέσα σε ειδικά σκεύη που για αυτόν ακριβώς τον λόγο ονομάζονταν κρατήρες. Το νερωμένο κρασί λεγόταν «κεκραμένος οἶνος», το ανέρωτο «ἄκρατος» — και το να πίνει κανείς άκρατο οίνο θεωρούνταν βαρβαρότητα, συνήθεια ξένων ή αρρώστων.
Έτσι, από τη λέξη που περιέγραφε τη διαδικασία σχηματίστηκε το υποκοριστικό κρασίον, κατά το πρότυπο άλλων καθημερινών ουδετέρων σε -ίον όπως ψωμίον και τυρίον. Από το κρασίον προέκυψε το μεσαιωνικό κρασίν και τελικά το κρασί.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Όταν λέμε «κρασί», δεν λέμε το προϊόν του σταφυλιού. Λέμε «το αναμεμειγμένο» — αναφερόμαστε δηλαδή σε μια συνήθεια που εμείς οι ίδιοι έχουμε εγκαταλείψει εδώ και αιώνες.
Και υπάρχει και συνέχεια: η ίδια η φράση «έβαλε νερό στο κρασί του», που σήμερα σημαίνει «υποχώρησε, μετρίασε τις απαιτήσεις του», είναι το τελευταίο ίχνος αυτής της πρακτικής μέσα στη σύγχρονη γλώσσα.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. κρασί — greek-language.gr
LSJ, λ. κρασί (ετυμολογικό σχόλιο) — lsj.gr
