Πώς μπορεί ένας εκπαιδευτικός να κρατήσει την τάξη χωρίς να περνάει την περισσότερη ώρα κάνοντας παρατηρήσεις και επιβάλλοντας ποινές; Η απάντηση που έρχεται από τη Σουηδία ανατρέπει τα μέχρι σήμερα δεδομένα. Αντί να περιμένουμε το λάθος για να αντιδράσουμε, δημιουργούμε εκ των προτέρων τις συνθήκες που βοηθούν τα παιδιά να συνεργάζονται.
Την προσέγγιση αυτή μελετά εδώ και πάνω από 20 χρόνια ο Martin Karlberg, αναπληρωτής καθηγητής Διδακτικής στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα. Η δουλειά του εστιάζει στη διαμόρφωση ενός σχολικού περιβάλλοντος όπου οι μαθητές αισθάνονται ασφαλείς, συμμετέχουν ενεργά και δεν αποκλείονται.
Το πρόγραμμα IBIS
Ο λόγος γίνεται για το πρόγραμμα IBIS (Inclusive Behavioural Support in Schools), δηλαδή «Συμπεριληπτική Υποστήριξη Συμπεριφοράς στα Σχολεία». Η βασική του φιλοσοφία είναι πως η καλή συμπεριφορά δεν χτίζεται μόνο με κανόνες και τιμωρίες. Απαιτείται ένα σταθερό πλαίσιο, ξεκάθαρες προσδοκίες, καθημερινές συνήθειες και, πάνω απ' όλα, θετικές σχέσεις μεταξύ εκπαιδευτικών και μαθητών.
Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Ουψάλα, το IBIS βασίζεται σε αντίστοιχες πρακτικές που εφαρμόζονται στις ΗΠΑ και τη Νορβηγία, με στόχο την καλλιέργεια μιας θετικής σχολικής κουλτούρας που ενισχύει τόσο τη μάθηση όσο και τις κοινωνικές δεξιότητες.
«Δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε να είναι πιο εύκολο να κάνουν το σωστό»
Ένα από τα πιο καινοτόμα στοιχεία της φιλοσοφίας IBIS είναι η πρόληψη. Οι εκπαιδευτικοί δεν περιμένουν να ξεσπάσει ένα πρόβλημα για να παρέμβουν. Όπως εξηγεί ο Karlberg, αντί να επιβραβεύονται μόνο οι «καλοί» και να τιμωρούνται οι «κακοί», το σχολείο διαμορφώνει ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά μπορούν πιο εύκολα να ανταποκριθούν στις προσδοκίες. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως οι κανόνες είναι ξεκάθαροι, οι μαθητές γνωρίζουν τι αναμένεται από αυτούς και οι δάσκαλοι εφαρμόζουν σταθερές πρακτικές.
Κεντρικό ρόλο παίζει ο περιορισμός των συνεχών επιπλήξεων. Σύμφωνα με τον Karlberg, η διαρκής παρατήρηση φθείρει τη σχέση δασκάλου-μαθητή, χωρίς να εγγυάται μακροπρόθεσμη αλλαγή στη συμπεριφορά. Αυτό δεν σημαίνει πως καταργούνται τα όρια. Αντιθέτως, το πρόγραμμα δίνει έμφαση στη σταθερότητα, τη σαφήνεια και την κοινή αντιμετώπιση των κανόνων από όλους τους ενήλικες του σχολείου.
Όταν όλο το σχολείο... συμμετέχει
Στο IBIS δεν εμπλέκονται μόνο οι δάσκαλοι. Στην εφαρμογή του μπορούν να συμμετέχουν η διεύθυνση, οι εκπαιδευτικοί, ακόμη και το προσωπικό της τραπεζαρίας. Ο λόγος είναι απλός: τα παιδιά χρειάζονται ένα συνεπές περιβάλλον σε όλους τους χώρους. Σε σχολείο της Ουψάλα, το προσωπικό της τραπεζαρίας ζήτησε να συμμετάσχει βλέποντας τα παιδιά να είναι πιο ήρεμα και να παραμένουν περισσότερο χρόνο στον χώρο του φαγητού. Αντίστοιχα, στο σχολείο Treklangen, οι εκπαιδευτικοί ανέφεραν αυξημένη συμμετοχή στα μαθήματα και καλύτερο κλίμα.
Η δομή και η προβλεψιμότητα έχουν τεράστια σημασία για παιδιά που βιώνουν άγχος ή έχουν νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως η ΔΕΠΥ και ο αυτισμός. Όταν οι κανόνες είναι ξεκάθαροι και η καθημερινότητα έχει σταθερή ροή, τα παιδιά ξέρουν τι να περιμένουν, γεγονός που μειώνει την αβεβαιότητα και διευκολύνει τη συμμετοχή τους. Το IBIS στοχεύει, έτσι, όχι μόνο στη διαχείριση της συμπεριφοράς, αλλά στη δημιουργία ενός χώρου όπου όλοι αισθάνονται ότι ανήκουν.
Μπορεί η πειθαρχία να ξεκινήσει πριν το πρόβλημα;
Αυτή είναι η μεγαλύτερη αλλαγή νοοτροπίας. Αντί να αντιμετωπίζουμε κάθε δύσκολη στιγμή ως μεμονωμένο περιστατικό, εξετάζουμε τι μπορεί να κάνει το σχολείο για να προλάβει την ένταση. Η προσέγγιση δεν υπόσχεται ότι οι συγκρούσεις θα εξαφανιστούν. Υπενθυμίζει, όμως, ότι η πειθαρχία δεν χρειάζεται να βασίζεται στον φόβο της τιμωρίας.
Χρειάζονται σχέσεις εμπιστοσύνης, συνέπεια, σαφή όρια και ενήλικες που δείχνουν στα παιδιά όχι μόνο τι δεν πρέπει να κάνουν, αλλά και ποια συμπεριφορά μπορούν να επιλέξουν. Κι αυτή είναι μια διαφορετική οπτική για το σχολείο: όχι μια τάξη όπου τα παιδιά απλώς φοβούνται να κάνουν λάθος, αλλά ένα περιβάλλον όπου μαθαίνουν σταδιακά να συνεργάζονται και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους.
