Ένας σύντομος μεσημεριανός ύπνος αποτελεί για πολλούς ανθρώπους μια ευχάριστη συνήθεια, ιδιαίτερα μετά το φαγητό. Όταν, όμως, η υπνηλία εμφανίζεται συχνά και χωρίς να υπάρχει πρόθεση για ύπνο, ενδέχεται να κρύβει κάτι περισσότερο από τη συνηθισμένη κούραση.
Σύμφωνα με πρόσφατη επιστημονική έρευνα, η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Journals of Gerontology, ο μη προγραμματισμένος ύπνος κατά τη διάρκεια της ημέρας συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης άνοιας.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από ερευνητές της Σχολής Δημόσιας Υγείας Bloomberg του Πανεπιστημίου Johns Hopkins στις ΗΠΑ. Στο πλαίσιό της παρακολουθήθηκαν για δέκα χρόνια 995 άτομα ηλικίας τουλάχιστον 65 ετών, τα οποία δεν είχαν διαγνωστεί με άνοια όταν ξεκίνησε η έρευνα.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι όσοι συνήθιζαν να κοιμούνται σχεδόν καθημερινά μέσα στην ημέρα είχαν 48% μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν άνοια, σε σύγκριση με εκείνους που δεν κοιμούνταν ή έπαιρναν σπάνια έναν υπνάκο. Η συσχέτιση παρέμεινε ακόμη και μετά τον συνυπολογισμό άλλων παραγόντων, όπως η κατάσταση της υγείας και η διάρκεια του νυχτερινού ύπνου.
Όταν αναφερόμαστε στα πρώτα συμπτώματα της άνοιας, η απώλεια μνήμης είναι συνήθως το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η νόσος μπορεί να εκδηλωθεί με πολύ διαφορετικούς τρόπους, αρκετά χρόνια πριν εμφανιστούν οι χαρακτηριστικές δυσκολίες στη μνήμη.
Ο δρ Σάιμον Γουίλερ, ανώτερο στέλεχος της βρετανικής οργάνωσης Alzheimer's Society, εξηγεί ότι ορισμένες πρώιμες ενδείξεις μπορεί να αφορούν καθημερινές λειτουργίες που δύσκολα συνδέονται με την υγεία του εγκεφάλου.
Η ταχύτητα με την οποία περπατά κάποιος, οι διατροφικές του συνήθειες, η ποιότητα του ύπνου και οι αλλαγές στην προσωπικότητά του είναι ορισμένα παραδείγματα. Όπως αναφέρει, τέτοιες μεταβολές ενδέχεται να εμφανιστούν αρκετά χρόνια πριν επηρεαστεί αισθητά η αυτονομία του ατόμου.
Από την πλευρά της, η Κάθριν Λάβντεϊ, καθηγήτρια Νευροψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Γουεστμίνστερ και παρουσιάστρια του podcast Mempathy, διευκρινίζει ότι η απώλεια μνήμης αποτελεί χαρακτηριστική πρώιμη ένδειξη της νόσου Αλτσχάιμερ, όχι όμως απαραίτητα και άλλων μορφών άνοιας.
Στην πιο συνηθισμένη μορφή της νόσου, η βλάβη εμφανίζεται αρχικά στον ιππόκαμπο, την περιοχή του εγκεφάλου που είναι καθοριστική για τη δημιουργία νέων αναμνήσεων. Σε άλλους τύπους άνοιας, αντίθετα, οι πρώτες αλλαγές μπορεί να αφορούν τη συμπεριφορά, την κίνηση ή άλλες γνωστικές λειτουργίες.
Η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς όταν οι δυσκολίες γίνουν εμφανείς, ενδέχεται να έχει ήδη προχωρήσει η εγκεφαλική βλάβη. Η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει την αξιοποίηση των διαθέσιμων θεραπευτικών επιλογών, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να επιβραδύνουν ή να επηρεάσουν την εξέλιξη της νόσου.
Οι ειδικοί τονίζουν, πάντως, ότι κανένα από τα παρακάτω σημάδια δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη άνοιας. Η ταυτόχρονη εμφάνιση περισσότερων αλλαγών είναι εκείνη που μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερη ανάγκη για ιατρική αξιολόγηση.
Τα επτά σημάδια που μπορεί να εμφανιστούν πριν από τα προβλήματα μνήμης
Αποκοιμιέστε συχνά μέσα στην ημέρα χωρίς να το επιδιώκετε
Η συστηματική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας είναι μία από τις αλλαγές που έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.
Η έρευνα του Johns Hopkins έρχεται να προστεθεί σε προηγούμενα επιστημονικά δεδομένα που έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στον ημερήσιο ύπνο και τη γνωστική υγεία. Παρότι η ακριβής αιτία της συσχέτισης δεν έχει αποσαφηνιστεί, οι επιστήμονες εξετάζουν διάφορες πιθανές εξηγήσεις.
Μία από αυτές είναι ότι οι αλλαγές που προκαλεί η άνοια στον εγκέφαλο επηρεάζουν τον φυσιολογικό κύκλο του ύπνου, αυξάνοντας την ανάγκη για ξεκούραση μέσα στην ημέρα. Μια άλλη πιθανότητα είναι ότι ο εγκέφαλος καταβάλλει μεγαλύτερη προσπάθεια για να ανταποκριθεί στις καθημερινές δραστηριότητες, με αποτέλεσμα το άτομο να κουράζεται ευκολότερα.
Η καθηγήτρια Λάβντεϊ επισημαίνει ότι ακόμη και μια μικρή μείωση των γνωστικών ικανοτήτων μπορεί να κάνει απλές καθημερινές εργασίες πιο απαιτητικές και εξαντλητικές.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το αν κάποιος επιλέγει συνειδητά να κοιμηθεί ή αν αποκοιμιέται χωρίς να το καταλάβει. Στη συγκεκριμένη μελέτη, η ακούσια υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας συνδέθηκε με 39% μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι ο μεσημεριανός ύπνος πρέπει να αποφεύγεται. Αντίθετα, ένας σύντομος και προγραμματισμένος υπνάκος μπορεί να είναι ωφέλιμος, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου.
Η Λάβντεϊ αναφέρει ως παράδειγμα τη μητέρα της, η οποία είναι 86 ετών και διαγνώστηκε με Αλτσχάιμερ το 2017. Μετά τη διάγνωση, φρόντισε να εντάξει έναν σύντομο ύπνο στο καθημερινό της πρόγραμμα, παρατηρώντας σημαντική διαφορά στη γνωστική της λειτουργία.
Παρατηρείτε σταδιακή εξασθένηση της όσφρησης
Η ικανότητα αναγνώρισης των οσμών συνδέεται στενότερα με τη λειτουργία της μνήμης απ' όσο πιστεύεται.
Οι οσφρητικοί βολβοί, δηλαδή οι εγκεφαλικές δομές που επεξεργάζονται τις πληροφορίες από τις μυρωδιές, βρίσκονται κοντά στον ιππόκαμπο. Επειδή οι δύο περιοχές συμμετέχουν σε διαφορετικές αλλά συνδεδεμένες λειτουργίες, η ίδια παθολογική διαδικασία μπορεί να επηρεάσει τόσο την όσφρηση όσο και τη μνήμη.
Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό International Forum of Allergy & Rhinology εξέτασε τα αποτελέσματα 48 μελετών, στις οποίες συμμετείχαν συνολικά 37.783 άνθρωποι.
Σύμφωνα με τα συμπεράσματα, τα άτομα με μειωμένη ικανότητα όσφρησης εμφάνιζαν 2,14 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο άνοιας σε σύγκριση με όσους είχαν φυσιολογική όσφρηση.
Η απώλεια της συγκεκριμένης αίσθησης, ωστόσο, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει νευρολογικό πρόβλημα. Μπορεί να προκληθεί από τραυματισμούς, παθήσεις της μύτης ή άλλες καταστάσεις.
Όπως διευκρινίζει η Λάβντεϊ, μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται όταν η εξασθένηση της όσφρησης είναι σταδιακή και συνοδεύεται από άλλες αλλαγές στη λειτουργία του οργανισμού.
Περπατάτε πιο αργά ή μειώνεται η δύναμη των χεριών σας
Η επιβράδυνση της βάδισης και η μείωση της μυϊκής δύναμης θεωρούνται συχνά φυσιολογικές συνέπειες της γήρανσης. Ωστόσο, επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι μπορεί να σχετίζονται και με τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Μια μελέτη διάρκειας εννέα ετών, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Gerontology, διαπίστωσε ότι τα άτομα που περπατούσαν με ταχύτητα κατά 0,204 μέτρα το δευτερόλεπτο χαμηλότερη από τον μέσο όρο είχαν 59% μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν άνοια.
Αξιοσημείωτο είναι ότι η συγκεκριμένη σχέση παρατηρήθηκε ακόμη και όταν η ταχύτητα βάδισης είχε καταγραφεί έως και επτά χρόνια πριν από τη διάγνωση.
Αντίστοιχα ευρήματα έχουν προκύψει και για τη δύναμη της λαβής, δηλαδή την ικανότητα των χεριών να συγκρατούν και να σφίγγουν αντικείμενα.
Μεγάλη έρευνα του 2022, η οποία αξιοποίησε δεδομένα από τη βρετανική βάση UK Biobank και περιέλαβε 466.788 συμμετέχοντες, έδειξε ότι όσοι είχαν τη χαμηλότερη δύναμη λαβής αντιμετώπιζαν 72% μεγαλύτερο κίνδυνο άνοιας σε σχέση με εκείνους που είχαν την υψηλότερη.
Η καθηγήτρια Λάβντεϊ εξηγεί ότι η εξέλιξη της άνοιας μπορεί να συνοδεύεται από αυξανόμενη σωματική αδυναμία, καθώς η επιδείνωση της εγκεφαλικής λειτουργίας επηρεάζει σταδιακά και τις κινητικές ικανότητες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ενδυνάμωση των χεριών από μόνη της μπορεί να αποτρέψει την άνοια. Η τακτική άσκηση με αντιστάσεις, ωστόσο, αποτελεί μέρος μιας συνολικά ωφέλιμης στρατηγικής για τη διατήρηση της υγείας.
Αλλάζουν σημαντικά οι διατροφικές σας συνήθειες
Οι μεταβολές στην όρεξη και στον τρόπο διατροφής μπορεί επίσης να αποτελούν ενδείξεις που χρειάζονται προσοχή.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρατηρείται σταδιακή μείωση της επιθυμίας για φαγητό, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια βάρους. Μάλιστα, μελέτη διάρκειας 16 ετών, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Aging and Health, έδειξε ότι η μείωση του σωματικού βάρους μπορεί να ξεκινήσει ακόμη και μία δεκαετία πριν από τη διάγνωση της άνοιας.
Η αλλαγή αυτή ενδέχεται να συνδέεται με τη σταδιακή εξασθένηση της όρεξης, χωρίς το ίδιο το άτομο να αντιλαμβάνεται απαραίτητα τι συμβαίνει.
Υπάρχουν, όμως, και περιπτώσεις στις οποίες εμφανίζεται το αντίθετο φαινόμενο. Ορισμένοι άνθρωποι αρχίζουν να καταναλώνουν υπερβολικές ποσότητες φαγητού ή να τσιμπολογούν συνεχώς, δυσκολευόμενοι να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους.
Αυτό μπορεί να παρατηρηθεί ιδιαίτερα στη μετωποκροταφική άνοια, μια μορφή της νόσου που επηρεάζει τους μετωπιαίους και κροταφικούς λοβούς του εγκεφάλου. Οι περιοχές αυτές συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, στον έλεγχο της συμπεριφοράς και των παρορμήσεων.
Ο δρ Γουίλερ εξηγεί ότι η συγκεκριμένη μορφή άνοιας μπορεί να περιορίσει την ικανότητα αυτοελέγχου, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ασυνήθιστες διατροφικές συμπεριφορές.
Βέβαια, η μεταβολή της όρεξης μπορεί να οφείλεται και σε άλλους λόγους, όπως οδοντιατρικά προβλήματα ή γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση. Επομένως, χρειάζεται να αξιολογείται συνολικά και όχι μεμονωμένα.
Παρουσιάζετε αλλαγές στη διάθεση και χάνετε το ενδιαφέρον σας για αγαπημένες δραστηριότητες
Η ψυχολογική κατάσταση και η συναισθηματική συμπεριφορά μπορούν επίσης να επηρεαστούν στα αρχικά στάδια ορισμένων μορφών άνοιας.
Ειδικότερα, η επίμονη θλίψη, η καταθλιπτική διάθεση και η απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που παλαιότερα προκαλούσαν ευχαρίστηση ενδέχεται να συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Ο ιππόκαμπος, ο οποίος επηρεάζεται νωρίς από την παθολογική διαδικασία της συγκεκριμένης νόσου, δεν σχετίζεται αποκλειστικά με τη μνήμη. Συμμετέχει επίσης σε εγκεφαλικές λειτουργίες που συνδέονται με τη διάθεση.
Η Λάβντεϊ επισημαίνει ότι οι αλλαγές στα συναισθήματα μπορεί να έχουν διαφορετικές αιτίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις προκαλούνται άμεσα από τις μεταβολές στον εγκέφαλο, ενώ σε άλλες μπορεί να αποτελούν αντίδραση του ατόμου στις δυσκολίες που αρχίζει να αντιμετωπίζει.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη μετωποκροταφική άνοια, η οποία συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες αιτίες άνοιας σε ανθρώπους κάτω των 65 ετών.
Σε αυτή την περίπτωση, οι πρώτες εκδηλώσεις μπορεί να αφορούν κυρίως την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά, με αποτέλεσμα να συγχέονται με ψυχιατρικές ή άλλες διαταραχές ψυχικής υγείας.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι επαναλαμβανόμενες καταναγκαστικές συμπεριφορές, η ανεξέλεγκτη ενασχόληση με τον τζόγο και η σταδιακή απώλεια ενσυναίσθησης.
Η τελευταία αφορά την ικανότητα ενός ανθρώπου να αντιλαμβάνεται τα συναισθήματα και την οπτική των άλλων. Όπως εξηγεί ο Γουίλερ, για να κατανοήσει κάποιος τι αισθάνεται ένας άλλος άνθρωπος απαιτείται η συνεργασία σύνθετων νευρολογικών μηχανισμών, ιδιαίτερα στους μετωπιαίους λοβούς.
Εξασθενεί η ακοή σας ή εμφανίζονται επίμονα βουητά στα αυτιά
Η μειωμένη ακουστική ικανότητα έχει συνδεθεί επανειλημμένα με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης άνοιας.
Έκθεση του 2024, με επικεφαλής την Τζιλ Λίβινγκστον, καθηγήτρια Ψυχιατρικής της Τρίτης Ηλικίας στο University College London, ανέφερε ότι η απώλεια ακοής συνδέεται με 37% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Επιπλέον, κάθε επιδείνωση της ακουστικής ικανότητας κατά 10 ντεσιμπέλ συσχετίστηκε με αύξηση του κινδύνου κατά 16%.
Μία πιθανή εξήγηση αφορά την κοινωνική απομόνωση. Όταν κάποιος δυσκολεύεται να ακούσει και να παρακολουθήσει μια συζήτηση, είναι πιθανότερο να περιορίσει τις κοινωνικές επαφές του και να απομακρυνθεί από δραστηριότητες που απαιτούν επικοινωνία.
Η κοινωνική απομόνωση αποτελεί αναγνωρισμένο παράγοντα κινδύνου για την άνοια. Παράλληλα, οι επιστήμονες εξετάζουν το ενδεχόμενο η εξασθένηση της ακοής να συνδέεται και με τις ίδιες τις νευρολογικές μεταβολές που συμβαίνουν στον εγκέφαλο.
Δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως αν η απώλεια ακοής προκαλεί άμεσα την άνοια ή αν οι δύο καταστάσεις συνδέονται μέσω κοινών μηχανισμών.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα δεδομένα για τις εμβοές, δηλαδή την αντίληψη ήχων όπως βουητά και σφυρίγματα χωρίς να υπάρχει κάποια εξωτερική πηγή.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Age and Ageing διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι με ήπιες εμβοές είχαν 23% μεγαλύτερο κίνδυνο άνοιας, ενώ για όσους αντιμετώπιζαν σοβαρές εμβοές το ποσοστό έφτανε το 64%.
Οι ειδικοί συνιστούν τακτική αξιολόγηση της ακοής και προστασία των αυτιών από τους δυνατούς ήχους, συμπεριλαμβανομένης της υπερβολικά δυνατής μουσικής.
Δυσκολεύεστε στον προσανατολισμό και σε απλές καθημερινές δραστηριότητες
Οι δυσκολίες στον προσανατολισμό και στην εκτέλεση συνηθισμένων κινήσεων αποτελούν ακόμη μία πιθανή ένδειξη, η οποία δεν συνδέεται απαραίτητα με προβλήματα μνήμης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η οπίσθια φλοιϊκή ατροφία, μια σπάνια μορφή της νόσου Αλτσχάιμερ που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες.
Από τη συγκεκριμένη πάθηση έπασχε και ο γνωστός συγγραφέας Τέρι Πράτσετ, ο οποίος έφυγε από τη ζωή το 2015.
Στην οπίσθια φλοιϊκή ατροφία, τα προβλήματα δεν προέρχονται απαραίτητα από τα μάτια, αλλά από τη δυσκολία του εγκεφάλου να ερμηνεύσει σωστά όσα βλέπει.
Έτσι, κάποιος μπορεί να δυσκολεύεται να υπολογίσει αποστάσεις, να κινηθεί με ασφάλεια στον χώρο ή να εκτελέσει εργασίες που προηγουμένως έκανε χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια.
Η καθηγήτρια Λάβντεϊ περιγράφει την περίπτωση ασθενούς που δεν παρουσίαζε αρχικά εμφανή προβλήματα μνήμης, αλλά αντιμετώπιζε σοβαρές δυσκολίες σε απλές δραστηριότητες. Μεταξύ άλλων, οδηγούσε στο αντίθετο ρεύμα κυκλοφορίας και δεν μπορούσε να διπλώσει τα ρούχα του.
Αναφέρεται επίσης σε άλλο περιστατικό, κατά το οποίο ένας ασθενής εμφάνισε προβλήματα ισορροπίας πριν γίνουν αντιληπτές άλλες ενδείξεις άνοιας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε περίπτωση ζάλης ή αστάθειας σχετίζεται με νευρολογική πάθηση. Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να προκληθούν από πολλές διαφορετικές καταστάσεις, όπως λοιμώξεις του αυτιού και άλλα προβλήματα υγείας.
Πότε χρειάζεται να απευθυνθείτε σε γιατρό
Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η εμφάνιση ενός από τα παραπάνω συμπτώματα δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη άνοιας. Πολλές από τις αλλαγές μπορεί να συνδέονται με τη φυσιολογική γήρανση ή με άλλες παθήσεις.
Ωστόσο, όταν παρατηρούνται επίμονες μεταβολές ή συνδυασμός διαφορετικών συμπτωμάτων, είναι σημαντικό να αναζητείται ιατρική αξιολόγηση.
Η Λάβντεϊ προτείνει σε όσους αντιλαμβάνονται ξαφνική αλλαγή στις καθημερινές τους ικανότητες να επικοινωνούν με τον γιατρό τους, ώστε να εκτιμηθεί αν χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση από νευρολόγο.
Όταν οι αλλαγές εμφανίζονται σταδιακά, η καταγραφή τους σε ένα ημερολόγιο μπορεί να βοηθήσει τον γιατρό να κατανοήσει καλύτερα πότε ξεκίνησαν και πώς εξελίσσονται.
Το σημαντικότερο είναι να μην παραβλέπονται οι ασυνήθιστες αλλαγές, αλλά ούτε και να οδηγείται κανείς σε βιαστικά συμπεράσματα. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, τα ίδια συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται με πολλές διαφορετικές αιτίες, ορισμένες από τις οποίες αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά.
Η έγκαιρη διερεύνηση παραμένει καθοριστική, καθώς επιτρέπει τον εντοπισμό της πραγματικής αιτίας και, εφόσον διαπιστωθεί άνοια, την αξιοποίηση των διαθέσιμων επιλογών για την καλύτερη δυνατή διαχείρισή της.
