Ο Αυθεντικός Μαραθώνιος της Αθήνας είναι κάτι πολύ περισσότερο από έναν αγώνα δρόμου. Είναι ένας ζωντανός φόρος τιμής σε ένα από τα πιο γνωστά γεγονότα της αρχαίας ελληνικής ιστορίας: τη Μάχη του Μαραθώνα και τον αγγελιοφόρο που φέρεται να έτρεξε μέχρι την Αθήνα για να μεταφέρει το χαρμόσυνο μήνυμα της νίκης.
Πίσω, όμως, από τη γνωστή ιστορία κρύβεται ένα ερώτημα που παραμένει αναπάντητο εδώ και αιώνες: Ποιος ήταν πραγματικά ο άνθρωπος που έκανε αυτή τη διαδρομή; Ο Ευκλής, ο Φειδιππίδης ή κάποιος άλλος;
Η ιστορική Μάχη του Μαραθώνα
Η Μάχη του Μαραθώνα δόθηκε το 490 π.Χ., όταν περίπου 10.000 Αθηναίοι και 1.000 Πλαταιείς βρέθηκαν απέναντι σε μια πολύ ισχυρότερη περσική δύναμη, υπό τις διαταγές του Δάτη και του Αρταφέρνη.
Παρά τη μεγάλη αριθμητική υπεροχή των Περσών, οι Έλληνες, με στρατηγό τον Μιλτιάδη, κατάφεραν να επικρατήσουν και να πετύχουν μια σπουδαία νίκη.
Σύμφωνα με τη γνωστή παράδοση, ένας οπλισμένος αγγελιοφόρος ανέλαβε να μεταφέρει την είδηση στην Αθήνα. Διένυσε περίπου 40 χιλιόμετρα και, φτάνοντας στην πόλη, αναφώνησε «Χαίρετε! Νενικήκαμεν!», πριν καταρρεύσει από την εξάντληση.
Το όνομά του, ωστόσο, δεν είναι τόσο βέβαιο όσο η ίδια η ιστορία.
Στη λαϊκή παράδοση, ο Φειδιππίδης έχει ταυτιστεί με τον στρατιώτη που έτρεξε από τον Μαραθώνα στην Αθήνα. Ωστόσο, οι ιστορικές πηγές παρουσιάζουν μια διαφορετική εικόνα.
Ο Ηρόδοτος, η σημαντικότερη αρχαία πηγή για τους Περσικούς Πολέμους, αναφέρει τον Φειδιππίδη ως ημεροδρόμο που στάλθηκε από την Αθήνα στη Σπάρτη για να ζητήσει στρατιωτική βοήθεια. Σύμφωνα με την αφήγησή του, κάλυψε περισσότερα από 240 χιλιόμετρα προς κάθε κατεύθυνση.
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Ηρόδοτος δεν αναφέρει πουθενά έναν αγγελιοφόρο που έτρεξε από τον Μαραθώνα στην Αθήνα μετά τη μάχη. Αντίθετα, περιγράφει ότι ο αθηναϊκός στρατός επέστρεψε γρήγορα στην πόλη, φοβούμενος πιθανή επίθεση του περσικού στόλου.
Ευκλής ή Θέρσιππος; Τι αναφέρουν οι αρχαίες πηγές
Η ιστορία του αγγελιοφόρου εμφανίζεται σε μεταγενέστερα αρχαία κείμενα, με διαφορετικά ονόματα.
Ο ιστορικός Ηρακλείδης από τον Πόντο, περίπου 150 χρόνια μετά τη Μάχη του Μαραθώνα, αναφέρει τον Θέρσιππο ως τον δρομέα που μετέφερε το μήνυμα στην Αθήνα. Παράλληλα, καταγράφει ότι άλλοι υποστήριζαν πως επρόκειτο για τον Ευκλή, ο οποίος έφτασε στην πόλη πάνοπλος, αμέσως μετά τη μάχη.
Αργότερα, ο Λουκιανός αναφέρει το όνομα Φιλιππίδης, ενώ και ο Παυσανίας χρησιμοποιεί αντίστοιχη ονομασία. Έτσι, με την πάροδο των αιώνων, οι διαφορετικές αφηγήσεις συνέβαλαν στη σύγχυση γύρω από την ταυτότητα του θρυλικού δρομέα.
Η διαδρομή των 42 χιλιομέτρων και οι δυσκολίες της
Η απόσταση ανάμεσα στον Μαραθώνα και την Αθήνα δεν ήταν μια απλή διαδρομή. Η παρουσία της Πεντέλης ανάμεσα στις δύο περιοχές ανάγκαζε τον δρομέα να ακολουθήσει συγκεκριμένη πορεία, είτε κατά μήκος της ακτής είτε μέσα από δύσβατα περάσματα.
Η διαδρομή που ακολουθεί περίπου τη σημερινή λεωφόρο Μαραθώνος υπολογίζεται στα 42 χιλιόμετρα και συνδέεται με τη σύγχρονη απόσταση του Μαραθωνίου. Υπάρχει, ωστόσο, και η εκδοχή μιας συντομότερης διαδρομής, περίπου 35 χιλιομέτρων, με πολύ πιο απότομη ανάβαση.
Το κατόρθωμα γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακό αν αναλογιστεί κανείς ότι οι αγγελιοφόροι της αρχαιότητας έτρεχαν συχνά οπλισμένοι, σε δύσκολες συνθήκες και χωρίς το οργανωμένο οδικό δίκτυο της σημερινής εποχής.
Οι ημεροδρόμοι ή δρομοκήρυκες αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της επικοινωνίας στην αρχαία Ελλάδα. Ήταν εκπαιδευμένοι δρομείς που μετέφεραν μηνύματα για πολεμικά και πολιτικά ζητήματα, καλύπτοντας μεγάλες αποστάσεις σε ελάχιστο χρόνο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Ευχίδας, ο οποίος μετά τη Μάχη των Πλαταιών το 479 π.Χ. έτρεξε μέχρι τους Δελφούς για να φέρει πίσω το ιερό πυρ. Σύμφωνα με την παράδοση, διένυσε περίπου 200 χιλιόμετρα μέσα στην ίδια ημέρα και κατέρρευσε μόλις παρέδωσε τη δάδα.
Τέτοιες ιστορίες δείχνουν ότι οι εξαντλητικές διαδρομές των αγγελιοφόρων δεν ήταν κάτι πρωτόγνωρο για την αρχαιότητα.
Γιατί δεν αναφέρει ο Ηρόδοτος τον αγγελιοφόρο;
Η απουσία της ιστορίας από το έργο του Ηροδότου αποτελεί ένα από τα βασικά σημεία της ιστορικής συζήτησης. Παρότι περιγράφει με λεπτομέρειες τη Μάχη του Μαραθώνα, δεν κάνει καμία αναφορά στον δρομέα που μετέφερε το μήνυμα της νίκης.
Μία από τις ερμηνείες είναι ότι ο ιστορικός δεν θεώρησε το περιστατικό τόσο σημαντικό, καθώς οι μεγάλες αποστάσεις που κάλυπταν οι ημεροδρόμοι ήταν σχετικά συνηθισμένες για την εποχή.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η ιστορία του αγγελιοφόρου είναι επινόηση. Οι μεταγενέστερες μαρτυρίες και η λαϊκή παράδοση διατήρησαν ζωντανή την αφήγηση, χωρίς όμως να δίνουν οριστική απάντηση για το πρόσωπο που πραγματοποίησε τη διαδρομή.
Τι λέει η λαϊκή παράδοση για τον αγγελιοφόρο
Μια ενδιαφέρουσα εκδοχή διασώζεται και μέσα από τη λαϊκή παράδοση, σύμφωνα με την οποία δύο αγγελιοφόροι ξεκίνησαν για να μεταφέρουν την είδηση της νίκης στην Αθήνα. Ο ένας ταξίδευε έφιππος, ενώ ο δεύτερος έτρεχε πεζός και οπλισμένος.
Η παράδοση συνδέει, μάλιστα, την ιστορία τους με την ονομασία δύο περιοχών της Αττικής: της Σταμάτας και του Ψυχικού.
Όταν ο πεζός αγγελιοφόρος περνούσε από την πρώτη περιοχή, γυναίκες φέρεται να του φώναξαν «Σταμάτα», ενώ αργότερα, όταν έφτασε στο Ψυχικό, ήταν πλέον εξαντλημένος και κοντά στην κατάρρευση.
Πρόκειται για μια λαϊκή αφήγηση που προσθέτει ακόμη μία διάσταση στον θρύλο, χωρίς να αποτελεί επιβεβαιωμένη ιστορική μαρτυρία.
Τελικά, ποιος έτρεξε τον πρώτο Μαραθώνιο;
Η πραγματική ταυτότητα του αγγελιοφόρου παραμένει αβέβαιη. Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν διαφορετικά ονόματα, ενώ ο Ηρόδοτος, παρότι καταγράφει τη δράση του Φειδιππίδη ως ημεροδρόμου, δεν επιβεβαιώνει τη διαδρομή από τον Μαραθώνα στην Αθήνα.
Το βέβαιο είναι ότι η παράδοση του αγγελιοφόρου της νίκης πέρασε μέσα στους αιώνες και ενέπνευσε τη δημιουργία του σύγχρονου Μαραθωνίου, ο οποίος εντάχθηκε στο πρόγραμμα των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 1896.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας: ακόμη κι αν δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα το όνομα του ανθρώπου που έκανε εκείνη τη διαδρομή, το μήνυμα που μετέφερε εξακολουθεί να ακούγεται μέχρι σήμερα.
