Κάθε φορά που εμφανίζεται ένα κοινωνικό πρόβλημα, η εκπαίδευση προβάλλεται ως μέρος της λύσης. Αυξάνεται η νεανική βία; Χρειάζονται περισσότερα σχολικά προγράμματα. Ενισχύεται ο ρατσισμός; Απαιτείται αντιρατσιστική εκπαίδευση. Επιδεινώνονται τα προβλήματα ψυχικής υγείας; Το σχολείο πρέπει να καλλιεργήσει την ψυχική ανθεκτικότητα. Υπάρχει ανεργία; Χρειάζονται περισσότερες δεξιότητες.
Ασφαλώς, η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Μήπως όμως της αναθέτουμε ευθύνες που ανήκουν πρωτίστως στην κοινωνική και οικονομική πολιτική;
Η «εκπαιδευτικοποίηση» των κοινωνικών προβλημάτων
Οι Βέλγοι πανεπιστημιακοί Paul Smeyers και Marc Depaepe, στο συλλογικό έργο Educational Research: The Educationalization of Social Problems, εξετάζουν το φαινόμενο της «εκπαιδευτικοποίησης» (educationalization): την τάση των σύγχρονων κοινωνιών να μετατρέπουν ευρύτερα κοινωνικά ζητήματα σε εκπαιδευτικά προβλήματα, αναθέτοντας στο σχολείο την αντιμετώπισή τους.
Έτσι, η κοινωνική ανισότητα εμφανίζεται ως πρόβλημα εκπαιδευτικών ευκαιριών, η ανεργία ως έλλειμμα δεξιοτήτων και η κοινωνική βία ως αποτυχία της αγωγής. Σύνθετα κοινωνικά προβλήματα επαναδιατυπώνονται ως ζητήματα γνώσεων, στάσεων και συμπεριφορών που καλείται να διαμορφώσει το σχολείο.
Όταν η κοινωνική ευθύνη μεταφέρεται στο σχολείο
Το πρόβλημα δεν είναι ότι το σχολείο ασχολείται με αυτά τα ζητήματα, αλλά ότι η εκπαιδευτική παρέμβαση παρουσιάζεται συχνά ως υποκατάστατο της κοινωνικής πολιτικής.
Ήδη από το 1970, ο κοινωνιολόγος της εκπαίδευσης Basil Bernstein είχε διατυπώσει μια θέση που παραμένει επίκαιρη: Education Cannot Compensate for Society, «Η εκπαίδευση δεν μπορεί να αντισταθμίσει τις κοινωνικές ανισότητες». Με άλλα λόγια, όσο σημαντική και αν είναι η εκπαιδευτική παρέμβαση, δεν μπορεί από μόνη της να ανατρέψει τις κοινωνικές συνθήκες που παράγουν και αναπαράγουν τις ανισότητες.
Η φτώχεια δεν εξαλείφεται με μαθήματα οικονομικού εγγραμματισμού, η ανεργία δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με δεξιότητες και ο ρατσισμός δεν εξαφανίζεται με δράσεις ευαισθητοποίησης. Ούτε η νεανική βία μπορεί να ερμηνευθεί ανεξάρτητα από τις κοινωνικές συνθήκες ζωής των νέων.
Παράλληλα, οι αποστολές του σχολείου πολλαπλασιάζονται χωρίς αντίστοιχη αύξηση των πόρων, του προσωπικού και του διαθέσιμου χρόνου. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διδάσκουν, να προλαμβάνουν τη βία, να προστατεύουν την ψυχική υγεία, να αντιμετωπίζουν τις διακρίσεις και να προετοιμάζουν τους μαθητές για την αγορά εργασίας. Η συσσώρευση απαιτήσεων, συχνά πέρα από την ειδίκευσή τους, ενισχύει το εργασιακό άγχος και τον κίνδυνο επαγγελματικής εξουθένωσης.
Η κυρίαρχη ρητορική περί ευθύνης του σχολείου και των εκπαιδευτικών καλλιεργεί, μεταξύ άλλων, σε πολλούς γονείς την πεποίθηση ότι το σχολείο οφείλει να αναλάβει αποκλειστικά την κοινωνικοποίηση των παιδιών τους και να αντιμετωπίσει κάθε πρόβλημα στη συμπεριφορά τους. Έτσι, οι εκπαιδευτικοί μετατρέπονται σε αποδιοπομπαίους τράγους για όσα δεν λειτουργούν στην οικογένεια και στην κοινωνία, ενώ οι γονείς απαλλάσσουν βολικά τον εαυτό τους από τις δικές τους ευθύνες. Η επίκληση της ευθύνης του σχολείου καταλήγει να λειτουργεί ως άλλοθι για την αποσιώπηση τόσο της γονεϊκής ευθύνης όσο και των κοινωνικών συνθηκών που διαμορφώνουν τις στάσεις και τις συμπεριφορές των παιδιών.
Η κριτική στην «εκπαιδευτικοποίηση» δεν υποβαθμίζει τον κοινωνικό ρόλο του σχολείου, αλλά αναγνωρίζει τα όριά του. Η εκπαίδευση μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να κατανοήσουν και να αμφισβητήσουν τις κοινωνικές ανισότητες, όχι όμως να εξαλείψει μόνη της τις αιτίες τους.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι άλλο πρέπει να αναλάβει το σχολείο, αλλά ποιες ευθύνες οφείλουν να αναλάβουν η πολιτεία και οι κοινωνικοί θεσμοί. Διαφορετικά, όπως μας υπενθυμίζει η θέση του Bernstein, ζητάμε από τους εκπαιδευτικούς να διορθώσουν μέσα στην τάξη όσα η κοινωνία δεν αντιμετωπίζει έξω από αυτήν.
