Δεκατρία χρόνια μετά τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα από τη Χρυσή Αυγή, μια ολόκληρη γενιά μαθητών μεγαλώνει χωρίς προσωπική μνήμη από την περίοδο που τα τάγματα εφόδου, οι επιθέσεις σε μετανάστες και πολιτικούς αντιπάλους και η δράση της εγκληματικής οργάνωσης είχαν βρεθεί στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής.
Ένα παιδί που είναι σήμερα 13 ετών γεννήθηκε τη χρονιά της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα. Ενας σημερινός 18χρονος ήταν μόλις πέντε ετών. Για αυτούς τους μαθητές η Χρυσή Αυγή δεν αποτελεί βίωμα, αλλά μια ιστορία που μαθαίνουν εκ των υστέρων. Και κάπου εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει το σχολείο: πώς εξηγείς τον φασισμό σε παιδιά που δεν πρόλαβαν να δουν με τα μάτια τους τις συνέπειές του;
Το πρόβλημα, όπως προκύπτει από περιστατικά σε σχολεία αλλά και από τις μαρτυρίες εκπαιδευτικών, δεν περιορίζεται πλέον σε εμφανή σύμβολα και συνθήματα. Ναζιστικοί χαιρετισμοί, φασιστικά συνθήματα, θεωρίες συνωμοσίας, ρατσιστικές αντιλήψεις και ιστορικός αναθεωρητισμός εμφανίζονται σε διαφορετικές εκφάνσεις μέσα και γύρω από τη σχολική ζωή.
Από τα social media στα σχολικά προαύλια
Τον περασμένο Ιούνιο, στο κέντρο της Αλεξανδρούπολης, περίπου 50 ανήλικοι, στην πλειονότητά τους μαθητές Γυμνασίου, συγκεντρώνονταν για ημέρες, φωνάζοντας συνθήματα υπέρ της Χρυσής Αυγής, χαιρετώντας ναζιστικά και χλευάζοντας όσους αντιδρούσαν.
Την ίδια στιγμή, στην υπόθεση της λεγόμενης «Εθνικιστικής Νεολαίας Θεσσαλονίκης», 13 κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν το καλοκαίρι σε ποινές φυλάκισης από ένα έως τέσσερα χρόνια. Σύμφωνα με την υπόθεση, η δράση τους αφορούσε περιστατικά που εκτείνονταν από σχολεία μέχρι νοσοκομεία.
Τον περασμένο Μάρτιο, στο ΓΕΛ Καρέα στον Βύρωνα, έκαναν την εμφάνισή τους φασιστικά συνθήματα και ναζιστικά σύμβολα, συνοδευόμενα από προτροπή για «ξύλο στους αριστερούς καθηγητές».
Για τον εκπαιδευτικό Πάνο Χουντή, ο οποίος έχει εργαστεί επί χρόνια στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και σε ΕΠΑΛ της Δυτικής Αττικής, η εικόνα χρειάζεται προσοχή, χωρίς όμως να οδηγεί σε εύκολα συμπεράσματα. «Δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει μια ακροδεξιά στροφή της νεολαίας. Ωστόσο δεν πρέπει να υποτιμάται ότι πολλά από αυτά τα παιδιά προέρχονται από γονείς που ήταν επιρροή της Χρυσής Αυγής. Και τώρα ενεργοποιούνται μέσα από τα social, από μια φασιστική προπαγάνδα που λέει “μπορεί τότε να το παρακάναμε, αλλά γενικά έχουμε δίκιο”. Οταν μιλάμε για τη γενοκτονία στη Γάζα, η γραμμή που αναπαράγουν είναι “οι Εβραίοι που είναι πίσω από όλα, αλλά δεν μας νοιάζει καθόλου και για τους ισλαμιστές στην Παλαιστίνη», αναφέρει στην «Εφ.Συν.», με χρόνια εμπειρίας σε σχολεία της δευτεροβάθμιας και σε ΕΠΑΛ σε «δύσκολες» περιοχές στη Δυτική Αττική.
Τι είναι όμως αυτό που δημιουργεί το έδαφος για να αναπτυχθούν τέτοιες αντιλήψεις;
«Δεν είναι τυχαίο ότι αυτοί όλοι εμφανίζονται όταν δεν υπάρχει υποψία μαθητικού κινήματος. Οταν υπάρχει κόσμος που διεκδικεί μαζικά, εξαφανίζεται το φαινόμενο, εξαφανίζεται η πλατιά βάσης στήριξης που είναι οι διάφοροι “ανυποψίαστοι”. Ακόμα και οι καθηγητές αποφεύγουν να μιλήσουν. Εχουμε και τους διευθυντές που συνήθως θέλουν να υπηρετήσουν τις αντιεκπαιδευτικές πολιτικές Μητσοτάκη. Στόχος τους είναι να μην υπάρχει κανένας αγώνας, καμία διεκδίκηση. Ακριβώς εκεί αναφύονται τέτοια φαινόμενα», λέει ο Πάνος Χουντής.
«Εχει ξαναφουντώσει το κακό»
Η φιλόλογος και πρόεδρος της Δ’ ΕΛΜΕ Θεσ/κης, Σοφία Στεφανίδου, περιγράφει μια διαφορετική αλλά εξίσου ανησυχητική διάσταση: την είσοδο της συνωμοσιολογίας και του ανορθολογισμού στη σχολική καθημερινότητα. Όπως λέει, «έχει ξαναφουντώσει το κακό. Καταρχάς έχει αυξηθεί εντός του σχολικού περιβάλλοντος η διάδοση ανορθολογικών, αντιεπιστημονικών και συνωμοσιολογικών απόψεων, ειδικά μετά την πανδημία, με άμεση επιρροή από βιντεάκια στο Τik Tok και στο Instagram. Αναπαράγεται πολύ η κατασκευή ενός φανταστικού εχθρού που απειλεί το έθνος μας, ότι το Ισλάμ θα αλλοιώσει τον πολιτισμό μας. Ο λόγος όμως που αυτό αποκτά μεγαλύτερη επιρροή είναι γιατί ένα μεγάλο κομμάτι του πολιτικού κόσμου και εκπροσώπων της Εκκλησίας το υιοθετεί.
Υπάρχει μάλιστα ένα κομμάτι ακροδεξιών μαθητών το οποίο είναι “διαβασμένο” στον ιστορικό αναθεωρητισμό. Οταν αντιπαρατίθεσαι μαζί τους με επιχειρήματα που τους στριμώχνουν, στο τέλος το ρίχνουν στη ”θρησκεία μας”, στον αιώνιο ”εχθρό”, που είναι η Τουρκία, στη woke ατζέντα και μιλάνε για “εθνοπροδότες”».
Η ίδια περιγράφει ένα περιβάλλον όπου οι ιδέες αυτές δεν εμφανίζονται απαραίτητα με την πιο αναγνωρίσιμη μορφή τους. Μπορούν να περάσουν μέσα από βίντεο στα social media, μέσα από θεωρίες για έναν «φανταστικό εχθρό», αλλά και μέσα από συζητήσεις για την εθνική ταυτότητα, τη θρησκεία ή τη λεγόμενη woke ατζέντα.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι σβάστικες
Η πραγματικότητα μέσα στα σχολεία είναι πιο σύνθετη από την εμφάνιση ενός ναζιστικού συμβόλου σε έναν τοίχο ή πάνω σε ένα θρανίο.
Αυτό προκύπτει και από πρόσφατη, το 2025, διδακτορική έρευνα της Αγγελικής Ηλία στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, με αντικείμενο τις εμπειρίες εκπαιδευτικών στην προσπάθεια οικοδόμησης ανθεκτικότητας απέναντι στη ριζοσπαστικοποίηση που συνδέεται με τον δεξιό εξτρεμισμό στα ελληνικά δημόσια σχολεία.
Η έρευνα βασίστηκε, μεταξύ άλλων, σε έρευνα μέσα σε τάξεις 12 δημόσιων σχολείων στην Ελλάδα και σε συνεντεύξεις με εκπαιδευτικούς και διευθυντές.
«Εχω δει μαθητές να χαιρετούν ναζιστικά, έχω ακούσει και για ένα περιστατικό με έναν μαθητή να πιέζει κάποιον άλλο να χαιρετήσει ναζιστικά. Τέτοιες αντιλήψεις υπάρχουν γενικότερα. Δεν εκφράζονται εύκολα, αλλά υποβόσκουν. Δεν νομίζω ότι έχουν εξαφανιστεί» σημειώνει διευθυντής σχολείου.
Σε άλλο σχολείο, εκπαιδευτικός έκανε λόγο για συναδέλφους που συμβάλλουν ενεργά στην προώθηση ακροδεξιών αντιλήψεων «στο όνομα του πατριωτισμού».
Η ερευνήτρια μεταφέρει μάλιστα ένα χαρακτηριστικό ερώτημα που της έθεσαν μαθητές κατά τη διάρκεια παρουσίασης της έρευνάς της: «Στο συγκεκριμένο σχολείο αρκετοί μαθητές με ρώτησαν με αγωνία, ενώ τους παρουσίαζα την έρευνά μου, τι θα συμβεί αν διαπιστώσουν ότι ένας καθηγητής εκφράζει απόψεις ακροδεξιάς ιδεολογίας μέσα στην τάξη;»
Η αντιφασιστική εκπαίδευση δεν χωρά σε ένα μάθημα
Πώς μπορεί, λοιπόν, το σχολείο να απαντήσει σε αυτό το φαινόμενο; Μια εκπαιδευτικός που συμμετείχε στην έρευνα θέτει το ζήτημα πέρα από τις τυπικές ώρες διδασκαλίας:
«Τα ανθρώπινα δικαιώματα πάντως δεν μπορούν να διδαχθούν σε πέντε διδακτικές ώρες» λέει μια εκπαιδευτικός στην έρευνα. «Η διδασκαλία τους είναι ουσιαστικά βιωματική. Αν δεν μπορώ να το κάνω βιωματικά, τότε αυτό δεν σημαίνει τίποτα για τα παιδιά. Πρέπει να τους δείξω τα ανθρώπινα δικαιώματα στην πράξη» προσθέτει.
Για τη Σοφία Στεφανίδου, η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην παράθεση ιστορικών γεγονότων μέσα στην τάξη. Όπως λέει, «πολύ μεγαλύτερη σημασία από τις διαλέξεις εντός μαθήματος για τον φασισμό έχουν οι πολιτιστικές δράσεις, τα θεατρικά, οι συναυλίες, οι ιστορικές περιηγήσεις. Αυτά αφήνουν μεγαλύτερο αποτύπωμα στα παιδιά. Αλλά για να αλλάξουν τα πράγματα χρειάζεται να δοθεί μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στον εκπαιδευτικό και δυνατότητα παιδαγωγικής ελευθερίας, που σήμερα δεν υπάρχει μπροστά σε ένα κλίμα φόβου και πειθαρχικών διώξεων».
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο να αναγνωρίζεται εκ των υστέρων ένα ναζιστικό σύμβολο ή ένα ακραίο σύνθημα. Είναι να μπορεί το σχολείο να λειτουργεί ως χώρος όπου οι μαθητές μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τη ρητορική του μίσους, τη συνωμοσιολογία, την παραποίηση της Ιστορίας και την κατασκευή του «εχθρού», πριν αυτές οι αντιλήψεις αποκτήσουν βαθύτερες ρίζες.
