Υπάρχουν δύο λέξεις που συνοδεύουν σταθερά την έναρξη κάθε σχολικής χρονιάς στην Ελλάδα: «κενά» και «αναπληρωτές».
Χρόνια τώρα το ίδιο έργο επαναλαμβάνεται σχεδόν τελετουργικά. Τον Αύγουστο καταγράφονται τα κενά. Τον Σεπτέμβριο ανακοινώνονται δεκάδες χιλιάδες προσλήψεις αναπληρωτών. Λίγες ημέρες αργότερα διαπιστώνεται ότι χιλιάδες κενά παραμένουν. Ακολουθεί Β΄ φάση, Γ΄ φάση, ειδικές προσκλήσεις, νέες τοποθετήσεις, μετακινήσεις από σχολείο σε σχολείο.
Και κάπως έτσι φτάνουμε στα Χριστούγεννα έχοντας ξεχάσει το αυτονόητο ερώτημα:
Πώς γίνεται ένα κενό που εμφανίζεται κάθε χρόνο, στο ίδιο μάθημα, στην ίδια ειδικότητα και πολλές φορές στην ίδια περιοχή να εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως προσωρινό;
Αυτή είναι μία από τις μεγαλύτερες «σπασμένες φλέβες» της δημόσιας εκπαίδευσης.
Ο αναπληρωτής που αναπληρώνει… τον εαυτό του
Η ίδια η λέξη «αναπληρωτής» περιγράφει κάτι προσωρινό.
Κάποιος λείπει και ένας άλλος τον αναπληρώνει. Ένας εκπαιδευτικός βρίσκεται σε μακροχρόνια άδεια, μια εκπαιδευτικός σε άδεια κύησης και ανατροφής, προκύπτει μια απρόβλεπτη ανάγκη μέσα στη χρονιά, δημιουργείται έκτακτα ένα επιπλέον τμήμα.
Εκεί πράγματι χρειάζεται αναπληρωτής.
Αυτό όμως που συμβαίνει εδώ και πολλά χρόνια στο ελληνικό σχολείο είναι διαφορετικό.
Χιλιάδες εκπαιδευτικοί προσλαμβάνονται τον Σεπτέμβριο, απολύονται τον Ιούνιο και ξαναπροσλαμβάνονται τον επόμενο Σεπτέμβριο.
Και αυτό μπορεί να συμβεί για πέντε, οκτώ, δέκα ή και περισσότερα χρόνια.
Δεν αναπληρώνουν λοιπόν έναν συγκεκριμένο απόντα μόνιμο εκπαιδευτικό.
Σε πολλές περιπτώσεις αναπληρώνουν ουσιαστικά τον ίδιο τους τον εαυτό.
Τη θέση που κάλυψαν πέρσι.
Τη θέση που θα καλύψουν φέτος.
Και πιθανότατα τη θέση που θα χρειαστεί να καλύψει κάποιος ξανά του χρόνου.
Μόνο που κάθε Ιούνιο το κράτος συμπεριφέρεται σαν αυτή η ανάγκη να εξαφανίστηκε και κάθε Σεπτέμβριο την «ανακαλύπτει» ξανά.
Μια ολόκληρη ζωή μέσα σε μια βαλίτσα
Πίσω από τους πίνακες προσλήψεων υπάρχουν άνθρωποι.
Εκπαιδευτικοί που μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα πρέπει να εγκαταλείψουν την πόλη τους και να μετακινηθούν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.
Να βρουν σπίτι σε ένα νησί ή σε μια τουριστική περιοχή.
Να πληρώσουν εγγύηση, ενοίκιο, μεταφορικά, ακτοπλοϊκά ή καύσιμα.
Να αφήσουν πίσω οικογένεια, παιδιά, σύντροφο, γονείς.
Και αφού το κάνουν αυτό, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα εργάζονται σε ένα σχολείο.
Πολλοί αναπληρωτές αναγκάζονται να μετακινούνται σε δύο, τρία, τέσσερα ακόμη και πέντε σχολεία, προκειμένου να συμπληρώσουν το ωράριό τους.
Από χωριό σε χωριό, από σχολείο σε σχολείο, από τάξη σε τάξη.
Ο εκπαιδευτικός γίνεται ένας διαρκώς μετακινούμενος εργαζόμενος, ο οποίος καλείται να γνωρίσει δεκάδες ή εκατοντάδες μαθητές, διαφορετικούς συλλόγους διδασκόντων και διαφορετικές σχολικές πραγματικότητες μέσα στην ίδια εβδομάδα.
Και όλα αυτά σε ένα επάγγελμα στο οποίο η σταθερή παιδαγωγική σχέση αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της δουλειάς.
Όταν το «προσωρινό» γίνεται μόνιμος μηχανισμός λειτουργίας
Οι αναπληρωτές δεν αποτελούν εδώ και χρόνια μια μικρή εφεδρεία του εκπαιδευτικού συστήματος.
Αποτελούν έναν τεράστιο μηχανισμό πάνω στον οποίο στηρίζεται η καθημερινή λειτουργία των σχολείων.
Όταν οι συμβασιούχοι εκπαιδευτικοί αντιστοιχούν σε ένα τόσο μεγάλο τμήμα του εκπαιδευτικού προσωπικού, τότε κάτι έχει αντιστραφεί.
Η εξαίρεση έχει γίνει κανόνας.
Και αυτό έχει συνέπειες όχι μόνο για τους εργαζομένους αλλά και για το ίδιο το σχολείο.
Ένα σχολείο που δεν γνωρίζει κάθε Σεπτέμβριο ποιοι εκπαιδευτικοί θα βρίσκονται στις τάξεις του δυσκολεύεται να σχεδιάσει.
Ένα παιδί που αλλάζει κάθε χρόνο εκπαιδευτικό Παράλληλης Στήριξης χάνει συνέχεια στη σχέση υποστήριξης.
Ένας σύλλογος διδασκόντων που ανανεώνεται διαρκώς δυσκολεύεται να δημιουργήσει σταθερές ομάδες, προγράμματα και παιδαγωγική κουλτούρα.
Η εργασιακή επισφάλεια των εκπαιδευτικών μετατρέπεται τελικά σε παιδαγωγική αστάθεια για τους μαθητές.
Πόσοι αναπληρωτές πρέπει πραγματικά να υπάρχουν;
Η απάντηση δεν είναι «κανένας».
Κάθε μεγάλο εκπαιδευτικό σύστημα χρειάζεται αναπληρωτές.
Το κρίσιμο είναι τι αναπληρώνουν.
Οι αναπληρωτές πρέπει να καλύπτουν τις πραγματικά προσωρινές και απρόβλεπτες ανάγκες: μακροχρόνιες άδειες, ασθένειες, άδειες μητρότητας και ανατροφής, έκτακτες αυξήσεις μαθητικού πληθυσμού, προσωρινές ανάγκες που δεν μπορούσαν να προβλεφθούν στον κανονικό σχεδιασμό.
Με απλά λόγια, για να δικαιολογούν το όνομά τους, πρέπει πράγματι να είναι αναπληρωτές και όχι ο βασικός κορμός στελέχωσης του δημόσιου σχολείου.
Αυτό προϋποθέτει κάτι πολύ συγκεκριμένο: οι σταθερές και επαναλαμβανόμενες ανάγκες να καλύπτονται με μόνιμους διορισμούς.
Και η διάκριση δεν είναι τόσο δύσκολη όσο παρουσιάζεται.
Εάν ένας κλάδος εμφανίζει κάθε χρόνο χιλιάδες κενά, εάν οι ίδιες περιοχές ζητούν κάθε Σεπτέμβριο εκπαιδευτικούς και εάν οι ίδιοι άνθρωποι εργάζονται επί σειρά ετών με διαδοχικές συμβάσεις, τότε δεν μιλάμε για μια απρόβλεπτη ανάγκη.
Μιλάμε για μόνιμη ανάγκη που καλύπτεται προσωρινά.
Τα κενά του Σεπτεμβρίου είναι θέσεις εργασίας που υπάρχουν όλο τον χρόνο
Κάπου εδώ πρέπει να αλλάξει και η γλώσσα.
Λέμε συνεχώς «κενά».
Όμως πολλά από αυτά τα κενά δεν είναι τίποτε άλλο από θέσεις μόνιμης απασχόλησης χωρίς μόνιμο εργαζόμενο.
Είναι διδακτικές ώρες που θα υπάρχουν και του χρόνου.
Είναι μαθητές που θα χρειάζονται δάσκαλο.
Είναι τμήματα που θα χρειάζονται καθηγητή.
Είναι παιδιά που θα χρειάζονται Ειδική Αγωγή, Παράλληλη Στήριξη, ΕΕΠ και ΕΒΠ.
Δεν είναι τρύπες που εμφανίστηκαν ξαφνικά ένα πρωινό του Σεπτεμβρίου.
Γι' αυτό και μια σοβαρή πολιτική στελέχωσης της εκπαίδευσης χρειάζεται πολυετή καταγραφή των πραγματικών αναγκών, μετατροπή των επαναλαμβανόμενων λειτουργικών κενών σε οργανικές θέσεις όπου αυτό δικαιολογείται και σταθερό πρόγραμμα μόνιμων διορισμών που θα προηγείται της έναρξης της σχολικής χρονιάς.
Οι αναπληρωτές τότε θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν.
Αλλά θα είναι όσοι χρειάζεται ένα εκπαιδευτικό σύστημα για να αντιμετωπίζει το έκτακτο.
Όχι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι που κρατούν όρθιο το κανονικό.
Γιατί όταν ένας εκπαιδευτικός εργάζεται για χρόνια στην ίδια δημόσια εκπαίδευση, καλύπτοντας κάθε χρόνο υπαρκτές ανάγκες, το πρόβλημα δεν είναι ότι το σχολείο χρειάζεται συνεχώς έναν αναπληρωτή.
Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει μια μόνιμη θέση εργασίας και επιμένουμε να την αποκαλούμε “κενό”.
