Στις εξετάσεις του Γυμνασίου, αλλά και σε όσα μαθήματα του Λυκείου δεν εξετάζονται μέσω της Τράπεζας Θεμάτων, δεν πάμε να πιάσουμε τους μαθητές αδιάβαστους. Πάμε να τους πιάσουμε… διαβασμένους.
Η φράση μπορεί να ακούγεται παράδοξη, αλλά περιγράφει μια βασική παιδαγωγική αρχή: σκοπός της εξέτασης δεν είναι να ανακαλύψουμε τι δεν ξέρει ο μαθητής, αλλά να διαπιστώσουμε τι έμαθε και κυρίως τι μπορεί να κάνει με αυτό που έμαθε.
Στο σχολείο, άλλωστε, δεν πρέπει να διδάσκουμε σελίδες από ένα βιβλίο. Διδάσκουμε αυτά που θέλουμε να μάθουν οι μαθητές. Το βιβλίο είναι εργαλείο, όχι ο σκοπός. Επομένως, στις εξετάσεις δεν αναζητούμε τη λεπτομέρεια που ξέχασαν ή τη φράση που δεν απομνημόνευσαν. Θέλουμε να δούμε αν κατανόησαν βασικές έννοιες, αν μπορούν να κάνουν συνδέσεις, να ερμηνεύσουν και να χρησιμοποιήσουν τη γνώση.
Εδώ βρίσκεται και η περίφημη «κριτική σκέψη», η καλλιέργεια της οποίας αποτελεί διακηρυγμένο στόχο της εκπαιδευτικής πολιτικής ήδη από τη δεκαετία του 1990. Κι όμως, περισσότερα από τριάντα χρόνια μετά, παραμένει μια βασική αντίφαση: μιλάμε για κριτική σκέψη, αλλά τα προγράμματα σπουδών εξακολουθούν συχνά να είναι παραφορτωμένα, πιέζοντας τον εκπαιδευτικό να «βγάλει την ύλη».
Δεν μπορούμε όμως όλη τη χρονιά να κυνηγάμε την ύλη και την απομνημόνευση και στο τέλος να απαιτούμε ξαφνικά «κριτική σκέψη». Αν θέλουμε οι μαθητές να συγκρίνουν, πρέπει να τους έχουμε μάθει να συγκρίνουν. Αν θέλουμε να ερμηνεύουν και να επιχειρηματολογούν, πρέπει να έχουν ασκηθεί σε αυτά μέσα στην καθημερινή διδασκαλία.
Η εξέταση πρέπει να αποτελεί συνέχεια της διδασκαλίας και όχι αιφνιδιασμό του μαθητή. Αυτό δεν σημαίνει εύκολες εξετάσεις. Σημαίνει ουσιαστικές εξετάσεις. Η γνώση παραμένει απαραίτητη – δεν υπάρχει κριτική σκέψη χωρίς γνώση. Το ζητούμενο, όμως, είναι η γνώση να μπορεί να χρησιμοποιηθεί.
Ίσως, λοιπόν, πριν γράψουμε ένα θέμα εξετάσεων, πρέπει να αναρωτηθούμε: εξετάζουμε αυτό που διδάξαμε ή προσπαθούμε να ανακαλύψουμε αυτό που ο μαθητής δεν θυμάται;
Γιατί το ουσιαστικό ερώτημα του σχολείου δεν είναι μόνο «Τι θυμάσαι;», αλλά κυρίως «Τι μπορείς να κάνεις με αυτό που έμαθες;».
Και με βάση αυτό το ερώτημα πρέπει να ξανασκεφτούμε όχι μόνο τις εξετάσεις, αλλά και το ίδιο το περιεχόμενο του σχολείου.
