Ο σχολικός χάρτης συρρικνώνεται: Εκατοντάδες σχολεία σε αναστολή, πολλά καταργούνται οριστικά και δεκάδες χάνονται μέσω συγχωνεύσεων

Ένας διαφορετικός σχολικός χάρτης διαμορφώνεται για το 2026-2027, καθώς σε πολλές περιοχές της χώρας σχολικές μονάδες δεν θα ανοίξουν τις πόρτες τους τον Σεπτέμβριο. Από τον Έβρο και τη Θράκη έως την Κρήτη και από τα Ιόνια Νησιά μέχρι το Αιγαίο και τα Δωδεκάνησα, οι αποφάσεις αναστολής λειτουργίας αποτυπώνουν με τον πλέον εμφανή τρόπο τη συνεχιζόμενη συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού.
Οι περισσότερες αναστολές που έχουν δημοσιευθεί για τη σχολική χρονιά 2026-2027 αφορούν Νηπιαγωγεία και Δημοτικά, ενώ συνολικά ολόκληρος ο σχολικός χάρτης, από την Πρωτοβάθμια έως τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, αλλάζει μέσα από καταργήσεις, συγχωνεύσεις, υποβιβασμούς, ιδρύσεις και άλλες σχολικές μεταβολές.
Μάλιστα, το ίδιο το υπουργείο Παιδείας έχει ήδη ανακοινώσει ότι 43 Νηπιαγωγεία και 32 Δημοτικά καταργούνται, με τη συντριπτική πλειονότητά τους να βρίσκεται τα προηγούμενα χρόνια σε αναστολή λόγω πολύ χαμηλού ή ακόμη και μηδενικού μαθητικού δυναμικού. Παράλληλα, 70 Νηπιαγωγεία συγχωνεύονται ώστε να λειτουργήσουν ως 33 μονάδες, ενώ συγχωνεύονται και 12 Δημοτικά σε έξι σχολικές μονάδες. Επιπλέον, 40 Νηπιαγωγεία και 106 Δημοτικά υποβιβάζονται λόγω μείωσης του αριθμού των μαθητών.

Όταν το δημογραφικό γίνεται άλλοθι για λιγότερα σχολεία

Το σημαντικότερο στοιχείο, τελικά, δεν βρίσκεται στα ΦΕΚ ούτε στους πίνακες των Περιφερειακών Διευθύνσεων Εκπαίδευσης. Βρίσκεται πίσω από τους αριθμούς.
Ένα Νηπιαγωγείο που δεν συγκεντρώνει παιδιά σημαίνει ότι δεν γεννήθηκαν αρκετά παιδιά στην περιοχή πριν από τέσσερα ή πέντε χρόνια. Ένα Δημοτικό που αναστέλλει τη λειτουργία του σημαίνει συνήθως ότι οι νέες οικογένειες λιγοστεύουν ή φεύγουν.
Και όταν αυτό συμβαίνει ταυτόχρονα στον Έβρο, στην Ήπειρο, στα Ιόνια, στην Πελοπόννησο, στις Κυκλάδες, στο Βόρειο Αιγαίο και στα Δωδεκάνησα, δεν πρόκειται πια για μεμονωμένες τοπικές περιπτώσεις.
Είναι ένας δημογραφικός χάρτης της χώρας ζωγραφισμένος πάνω στον σχολικό χάρτη.
Γιατί το σχολείο ενός μικρού χωριού ή ενός ακριτικού νησιού δεν είναι απλώς ένα κτίριο με αίθουσες και έναν αριθμό μαθητών στο myschool. Είναι ένας από τους τελευταίους λόγους για να μείνει μια νέα οικογένεια εκεί.
Και γι' αυτό κάθε σχολικό κουδούνι που δεν θα χτυπήσει τον Σεπτέμβριο είναι κάτι περισσότερο από μια «αναστολή λειτουργίας».
Είναι ένα προειδοποιητικό καμπανάκι για το μέλλον ολόκληρης της ελληνικής περιφέρειας.
Να το ξαναπούμε. Το δημογραφικό πρόβλημα είναι πραγματικό. Οι γεννήσεις μειώνονται, ο μαθητικός πληθυσμός συρρικνώνεται και ιδιαίτερα στην περιφέρεια υπάρχουν σχολεία με ελάχιστα παιδιά. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε αναστολή λειτουργίας, κάθε κατάργηση και κάθε συγχώνευση σχολικών μονάδων μπορεί να παρουσιάζεται περίπου ως φυσικό φαινόμενο, για το οποίο κανείς δεν έχει ευθύνη.
Γιατί πίσω από το επιχείρημα «δεν υπάρχουν αρκετοί μαθητές» μπορεί εύκολα να κρυφτεί μια πολύ πιο πεζή λογική: λιγότερα σχολεία σημαίνουν λιγότερα λειτουργικά έξοδα, λιγότερες οργανικές θέσεις, λιγότερους εκπαιδευτικούς και τελικά μικρότερο κόστος για το κράτος.
Εδώ ακριβώς αρχίζει η «δημιουργική λογιστική» της εκπαίδευσης. Δύο μικρά σχολεία συγχωνεύονται σε ένα και η πράξη εμφανίζεται ως «εξορθολογισμός». Τμήματα ενώνονται, παιδιά μετακινούνται σε μεγαλύτερες αποστάσεις, εκπαιδευτικοί περισσεύουν οργανικά και κτίρια παύουν να χρησιμοποιούνται. Στο τέλος ο προϋπολογισμός δείχνει πιο «νοικοκυρεμένος». Το ερώτημα όμως είναι εάν γίνεται καλύτερη και η εκπαίδευση.
Το σχολείο δεν είναι κατάστημα για να κρίνεται αποκλειστικά από το πόσους «πελάτες» εξυπηρετεί ανά τετραγωνικό μέτρο. Ένα μικρό σχολείο σε ένα χωριό, ένα νησί ή μια απομακρυσμένη περιοχή έχει και κοινωνική λειτουργία. Κρατά οικογένειες στον τόπο τους, περιορίζει τις καθημερινές μετακινήσεις μικρών παιδιών και αποτελεί συχνά έναν από τους τελευταίους ζωντανούς δημόσιους θεσμούς μιας κοινότητας.
Υπάρχει μάλιστα ένας κίνδυνος φαύλου κύκλου: κλείνει το σχολείο επειδή λιγοστεύουν οι κάτοικοι και στη συνέχεια λιγοστεύουν ακόμη περισσότερο οι κάτοικοι επειδή έκλεισε το σχολείο. Ποια νέα οικογένεια θα επιλέξει να εγκατασταθεί σε έναν τόπο όπου το παιδί της πρέπει καθημερινά να διανύει δεκάδες χιλιόμετρα για να πάει στην τάξη;
Γι' αυτό το δημογραφικό δεν μπορεί να λειτουργεί ως μια βολική λέξη που κλείνει κάθε συζήτηση.
Πριν από κάθε λουκέτο θα έπρεπε να εξετάζεται όχι μόνο πόσο κοστίζει να παραμείνει ένα σχολείο ανοιχτό, αλλά και πόσο κοστίζει σε μια τοπική κοινωνία να το χάσει.
Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να βαφτίζουμε «εκπαιδευτικό εξορθολογισμό» αυτό που στην πραγματικότητα δεν είναι παρά δημοσιονομική εξοικονόμηση με όχημα το δημογραφικό.
Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι μόνο πόσα σχολεία χρειάζεται η Ελλάδα με λιγότερα παιδιά. Θα είναι αν θέλουμε η εκπαίδευση να σχεδιάζεται με πρώτο κριτήριο τις ανάγκες των παιδιών και των τοπικών κοινωνιών ή με πρώτο κελί ένα φύλλο Excel.