Σε πολλά ελληνικά σπίτια, το κουδούνι του σχολείου δεν σημαίνει το τέλος του μαθήματος. Η εκπαιδευτική διαδικασία μεταφέρεται στο παιδικό δωμάτιο ή στο τραπέζι της κουζίνας, με τη μητέρα ή τον πατέρα να αναλαμβάνει τον ρόλο του δεύτερου δασκάλου.
Οι γονείς εξηγούν ξανά τη θεωρία, διορθώνουν τις ασκήσεις, προετοιμάζουν το επόμενο μάθημα και ελέγχουν εξονυχιστικά κάθε εργασία. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, χρειάζεται πρώτα να μελετήσουν οι ίδιοι το σχολικό βιβλίο ή κάποιο βοήθημα, ώστε στη συνέχεια να «παραδώσουν» το μάθημα στο παιδί.
Η συμπεριφορά αυτή δεν ξεκινά συνήθως από αδιαφορία ή υπερβολική φιλοδοξία. Ξεκινά από αγωνία. Ο γονέας φοβάται ότι το παιδί θα μείνει πίσω, θα πάρει χαμηλό βαθμό ή θα θεωρηθεί ανεπαρκές. Μέσα σε ένα ανταγωνιστικό σχολικό περιβάλλον, αισθάνεται ότι αν δεν παρέμβει, το παιδί του θα βρεθεί σε μειονεκτική θέση.
Κάπως έτσι, όμως, η βοήθεια μετατρέπεται σταδιακά σε υποκατάσταση.
Το παιδί μαθαίνει ότι μόνο του δεν μπορεί
Όταν ένας ενήλικας βρίσκεται διαρκώς δίπλα στο παιδί, του εξηγεί κάθε δυσκολία και προλαβαίνει κάθε λάθος, το μήνυμα που τελικά μεταδίδεται είναι προβληματικό: «Χωρίς εμένα δεν μπορείς».
Το παιδί ενδέχεται να παρουσιάζει καλές εργασίες και υψηλές επιδόσεις, χωρίς να έχει κατακτήσει την αυτονομία που αντιστοιχεί στην ηλικία του. Δεν μαθαίνει να οργανώνει τον χρόνο του, να αναζητά μόνο του μια λύση, να επιμένει όταν δυσκολεύεται ή να αναλαμβάνει την ευθύνη μιας ελλιπούς προετοιμασίας.
Έτσι δημιουργείται μια παράδοξη εικόνα. Στο σχολείο εμφανίζεται ένας μαθητής που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις, αλλά πίσω από αυτή την επίδοση μπορεί να βρίσκεται ένας ολόκληρος μηχανισμός οικογενειακής υποστήριξης. Ο εκπαιδευτικός βλέπει το τελικό αποτέλεσμα, όχι πάντοτε τον βαθμό παρέμβασης που προηγήθηκε στο σπίτι.
Αυτό μπορεί να αποκρύπτει τις πραγματικές αδυναμίες του παιδιού. Αν κάθε κενό καλύπτεται από τον γονέα πριν γίνει αντιληπτό στο σχολείο, ο εκπαιδευτικός δυσκολεύεται να διαπιστώσει πού χρειάζεται ουσιαστική υποστήριξη ο μαθητής.
Η σχολική αποτυχία δεν είναι καταστροφή
Πολλοί γονείς προσπαθούν να προστατεύσουν τα παιδιά τους από κάθε χαμηλό βαθμό, λάθος ή αποτυχία. Ωστόσο, η διαρκής προστασία δεν τα προετοιμάζει για τη ζωή· τα κρατά εξαρτημένα από έναν εξωτερικό μηχανισμό διάσωσης.
Ένα παιδί χρειάζεται να αντιμετωπίσει και τις συνέπειες μιας ημέρας κατά την οποία δεν διάβασε αρκετά. Χρειάζεται να κάνει λάθος σε μια άσκηση, να μην καταλάβει αμέσως ένα κεφάλαιο και να αναζητήσει μόνο του βοήθεια. Μέσα από αυτές τις μικρές δυσκολίες καλλιεργούνται η υπευθυνότητα, η επιμονή και η αυτοπεποίθηση.
Η αυτοπεποίθηση δεν γεννιέται όταν όλα είναι σωστά διορθωμένα από έναν ενήλικα. Χτίζεται όταν το παιδί διαπιστώνει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει μια δυσκολία με τις δικές του δυνάμεις.
Όταν ο γονέας παύει να είναι γονέας
Η καθημερινή σύγκρουση γύρω από τα μαθήματα μπορεί να καταπιεί ολόκληρη τη σχέση γονέα και παιδιού. Οι συζητήσεις περιορίζονται στις εργασίες, στους βαθμούς και στις σχολικές υποχρεώσεις. Ο ελεύθερος χρόνος μετατρέπεται σε διαρκή αξιολόγηση, ενώ ο γονέας εμφανίζεται κυρίως ως ελεγκτής.
Το παιδί δεν βλέπει πλέον τη μελέτη ως προσωπική του ευθύνη αλλά ως απαίτηση της οικογένειας. Το κίνητρό του παύει να είναι η γνώση ή η ικανοποίηση της προσπάθειας και γίνεται η αποφυγή της γκρίνιας, της απογοήτευσης ή της τιμωρίας.
Παράλληλα, ο γονέας που έχει επενδύσει ώρες στο διάβασμα περιμένει συχνά ένα αντίστοιχο αποτέλεσμα. Ένας χαμηλός βαθμός δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως επίδοση του παιδιού, αλλά σχεδόν ως ακύρωση της δικής του προσπάθειας. Η ένταση αυξάνεται και το σπίτι μετατρέπεται σε προέκταση της σχολικής αίθουσας.
Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στις οικογένειες
Θα ήταν εύκολο να κατηγορηθούν αποκλειστικά οι γονείς. Αυτό όμως θα έκρυβε ένα βαθύτερο πρόβλημα: ένα σχολείο που συχνά απαιτεί από την οικογένεια να καλύψει όσα δεν πρόλαβαν να εμπεδωθούν στην τάξη.
Όταν οι εργασίες είναι υπερβολικές, οι οδηγίες δυσνόητες και η επιτυχία συνδέεται κυρίως με την αποστήθιση και την εκτέλεση συγκεκριμένων τεχνικών, η γονική παρέμβαση σχεδόν ενθαρρύνεται. Το γεγονός ότι ένας ενήλικας μπορεί, με τη βοήθεια ενός λυσάριου, να προετοιμάσει το παιδί για το επόμενο μάθημα δεν αποδεικνύει μόνο την υπερβολή του γονέα. Αποκαλύπτει και τις αδυναμίες ενός συστήματος που επιβραβεύει συχνά τη σωστή αναπαραγωγή περισσότερο από την ουσιαστική κατανόηση.
Πώς μπορεί να βοηθά πραγματικά ένας γονέας
Η λύση δεν είναι η πλήρης αδιαφορία. Ο γονέας παραμένει παρών, αλλά αλλάζει ρόλο. Δεν λύνει την άσκηση, βοηθά το παιδί να σκεφτεί πώς θα τη λύσει. Δεν εξετάζει καθημερινά ολόκληρο το μάθημα, το ενθαρρύνει να οργανώσει μόνο του τη μελέτη του. Δεν διορθώνει κρυφά κάθε λάθος, του επιτρέπει να το εντοπίσει και να το συζητήσει με τον εκπαιδευτικό.
Μπορεί να διαμορφώσει ένα σταθερό περιβάλλον μελέτης, να θέσει όρια στις οθόνες, να βοηθήσει στην οργάνωση του χρόνου και να ακούσει το παιδί όταν ζητήσει συγκεκριμένη βοήθεια. Εκείνο που δεν χρειάζεται να κάνει είναι να αναλάβει την ευθύνη του αποτελέσματος.
Το παιδί δεν έχει ανάγκη από έναν δεύτερο εκπαιδευτικό μέσα στο σπίτι. Έχει ανάγκη από έναν γονέα που θα το εμπιστευτεί αρκετά ώστε να του επιτρέψει να προσπαθήσει, να δυσκολευτεί, να αποτύχει και τελικά να σταθεί στα δικά του πόδια.
