Για πολλές γενιές εκπαιδευτικών, ο μόνιμος διορισμός ήταν η κορυφαία επαγγελματική δικαίωση. Ήταν η στιγμή που οι κόποι, οι ατελείωτες μετακινήσεις ως αναπληρωτές, οι συνεχείς αλλαγές σχολείων και η αβεβαιότητα έδιναν επιτέλους τη θέση τους στη σταθερότητα.
Σήμερα, όμως, η λέξη «διορισμός» δεν προκαλεί μόνο χαμόγελα. Για ολοένα και περισσότερους νέους εκπαιδευτικούς συνοδεύεται από μια δεύτερη σκέψη. Γιατί πίσω από τη μονιμότητα κρύβεται μια πραγματικότητα που λίγοι βλέπουν: η οικονομική ασφυξία, η απομάκρυνση από την οικογένεια και η αίσθηση ότι για να υπηρετήσεις το δημόσιο σχολείο πρέπει να θυσιάσεις τη δική σου ζωή.
Η κρίση αυτή δεν αφορά μόνο τους εκπαιδευτικούς. Αφορά το ίδιο το μέλλον της εκπαίδευσης.
Η βαλίτσα δεν κλείνει ποτέ
Για χιλιάδες αναπληρωτές, ο διορισμός αποτελεί την πολυπόθητη έξοδο από την ανασφάλεια. Κάθε καλοκαίρι ζουν με την αγωνία του πού θα βρεθούν τον Σεπτέμβριο, σε ποιο νησί, σε ποιο ορεινό χωριό, σε ποια άκρη της Ελλάδας.
Η Μαρία, φιλόλογος, μητέρα δύο παιδιών με δεκατρία χρόνια προϋπηρεσίας, περιγράφει το δίλημμα που βιώνουν πολλοί συνάδελφοί της:
«Περιμένω τον διορισμό σαν ανάσα. Όμως όσο πλησιάζει τόσο αναρωτιέμαι: αν διοριστώ εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, θα πρέπει να αφήσω πίσω τα παιδιά μου; Τι νόημα έχει να φτιάχνω το μέλλον των παιδιών των άλλων όταν τα δικά μου μεγαλώνουν χωρίς εμένα;»
Το ίδιο δίλημμα βιώνει και ο Νίκος, μαθηματικός, ο οποίος έχει υπηρετήσει σε εννέα νησιά και τέσσερις ορεινές περιοχές.
«Ο διορισμός είναι δικαίωση. Αλλά με μισθό που μόλις φτάνει για το ενοίκιο, ποια ζωή ακριβώς ξεκινά; Δεν φοβάμαι τη δουλειά. Φοβάμαι να μη χάσω την αξιοπρέπειά μου.»
Η πραγματικότητα μετά τον διορισμό
Η μεγαλύτερη ίσως έκπληξη έρχεται μετά τη μονιμοποίηση.
Εκεί που πολλοί περίμεναν να αρχίσει μια πιο ήρεμη ζωή, διαπιστώνουν ότι μόλις ξεκινά ένας νέος κύκλος θυσιών.
Η Στέλλα, δασκάλα που διορίστηκε το 2023 ύστερα από δεκαέξι χρόνια αναμονής, περιγράφει τη νέα καθημερινότητά της:
«Περίμενα τον διορισμό μια ζωή. Τελικά ξενιτεύτηκα. Ζω μακριά από τον σύζυγο και το παιδί μου, πληρώνω μεγάλο μέρος του μισθού μου για ένα σπίτι χωρίς θέρμανση και αναρωτιέμαι πολλές φορές αν άξιζε όλη αυτή η διαδρομή.»
Παρόμοια είναι η εμπειρία του Γιώργου, φυσικού που υπηρετεί στα Δωδεκάνησα.
«Όταν έκανα τον λογαριασμό, κατάλαβα ότι δεν βγαίνω οικονομικά. Ενοίκιο, μετακινήσεις, λογαριασμοί απορροφούν σχεδόν ολόκληρο τον μισθό. Αναγκάζομαι να εργάζομαι και δεύτερη δουλειά για να επιβιώσω.»
Το όνειρο της μονιμότητας δεν αρκεί πια
Για δεκαετίες η μονιμότητα ήταν σχεδόν συνώνυμη της οικονομικής ασφάλειας.
Σήμερα, όμως, ένας νεοδιόριστος εκπαιδευτικός καλείται να αντιμετωπίσει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.
Σε πολλές περιοχές της χώρας, ιδιαίτερα σε νησιά και τουριστικούς προορισμούς, τα ενοίκια απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος. Προστίθενται οι μετακινήσεις, το αυξημένο κόστος ζωής, οι λογαριασμοί και οι ανάγκες μιας οικογένειας.
Έτσι, η μονιμότητα δεν εγγυάται πλέον αξιοπρεπή διαβίωση.
Αντίθετα, αρκετοί εκπαιδευτικοί βρίσκονται να ζουν μόνοι, μακριά από τους ανθρώπους τους, αναβάλλοντας τη δημιουργία οικογένειας ή συντηρώντας δύο σπίτια για χρόνια.
Το κόστος δεν είναι μόνο οικονομικό
Η μεγαλύτερη απώλεια είναι ίσως η προσωπική ζωή.
Ζευγάρια χωρίζονται για μήνες ή και χρόνια.
Γονείς βλέπουν τα παιδιά τους μόνο στις σχολικές αργίες.
Νέοι άνθρωποι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν οικογένεια, όχι επειδή δεν το επιθυμούν, αλλά επειδή δεν μπορούν να στηρίξουν οικονομικά και πρακτικά μια κοινή ζωή.
Πρόκειται για μια αθέατη πλευρά του εκπαιδευτικού επαγγέλματος, που σπάνια συζητείται δημόσια.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι κάτι αλλάζει
Δεν είναι τυχαίο ότι το τελευταίο διάστημα:
- οι αιτήσεις στους νέους πίνακες εκπαιδευτικών του ΑΣΕΠ μειώθηκαν κατά περίπου 20.000 σε σχέση με την προηγούμενη διαδικασία,
- αυξάνονται οι αναπληρωτές που αρνούνται να αναλάβουν υπηρεσία,
- καταγράφονται ακόμη και παραιτήσεις μόνιμων εκπαιδευτικών,
- οι παιδαγωγικές και καθηγητικές σχολές εμφανίζουν σημαντική πτώση στη ζήτηση και στις βάσεις εισαγωγής.
Όλα αυτά συνθέτουν μια εικόνα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί.
Ένα κράτος που ζητά πολλά και δίνει λίγα
Η πολιτεία ζητά από τους εκπαιδευτικούς να καλύψουν τις ανάγκες κάθε γωνιάς της χώρας. Να υπηρετήσουν σε απομακρυσμένα νησιά, ορεινά χωριά και περιοχές με έντονα στεγαστικά προβλήματα.
Ωστόσο, η στήριξη παραμένει περιορισμένη.
Δεν υπάρχει ένα ολοκληρωμένο στεγαστικό πρόγραμμα για τους εκπαιδευτικούς, ούτε ουσιαστική επιδότηση ενοικίου στις περιοχές με υψηλό κόστος ζωής. Οι μεταθέσεις απαιτούν συχνά πολλά χρόνια αναμονής, ενώ οι οικογένειες καλούνται να διαχειριστούν μεγάλες αποστάσεις και αυξημένα έξοδα.
Η μονιμότητα χρειάζεται περιεχόμενο
Αν η χώρα θέλει να συνεχίσει να προσελκύει ικανούς νέους στο δημόσιο σχολείο, ο διορισμός δεν μπορεί να αποτελεί απλώς μια θέση εργασίας.
Χρειάζεται να συνοδεύεται από πολιτικές που θα επιτρέπουν στους εκπαιδευτικούς να ζουν με αξιοπρέπεια.
Ένα ουσιαστικό επίδομα στέγασης και μετακίνησης, ιδιαίτερα για τις περιοχές με υψηλό κόστος διαβίωσης, η αύξηση του εισαγωγικού μισθού, η δημιουργία κρατικών κατοικιών για εκπαιδευτικούς σε δυσπρόσιτες περιοχές και αποτελεσματικοί μηχανισμοί επανένωσης οικογενειών δεν αποτελούν προνόμια. Αποτελούν προϋποθέσεις για να μπορεί ένας νέος άνθρωπος να υπηρετεί το δημόσιο σχολείο χωρίς να θυσιάζει την προσωπική του ζωή.
Γιατί όταν το όνειρο της μονιμότητας πληρώνεται με μοναξιά και φτώχεια, το τίμημα δεν το καταβάλλουν μόνο οι εκπαιδευτικοί. Το πληρώνει τελικά ολόκληρη η κοινωνία, που κινδυνεύει να δει ένα από τα σημαντικότερα λειτουργήματά της να χάνει σταδιακά την ελκυστικότητα και το ανθρώπινο δυναμικό του.
