Για δεκαετίες, η ελληνική οικογένεια επένδυε στην εκπαίδευση με σχεδόν θρησκευτική πίστη. Οι γονείς στερήθηκαν, δούλεψαν υπερωρίες, πλήρωσαν φροντιστήρια, ξένες γλώσσες και σπουδές, πιστεύοντας ότι το πανεπιστημιακό πτυχίο θα εξασφάλιζε στα παιδιά τους μια καλύτερη ζωή.
Σήμερα, χιλιάδες νέοι πτυχιούχοι ανακαλύπτουν ότι η υπόσχεση αυτή έχει σπάσει.
Ο Κώστας είναι 29 ετών. Έχει πτυχίο Φιλολογίας, μεταπτυχιακό, γνωρίζει δυο γλώσσες και υπολογιστή. Ωστόσο, περνά τα καλοκαίρια του δουλεύοντας 12 ώρες την ημέρα σε εστιατόρια και ξενοδοχεία. Ο δίσκος στο χέρι αποδεικνύεται πιο κερδοφόρος από το πτυχία που απέκτησε έπειτα από χρόνια σπουδών. Δεν αποτελεί εξαίρεση. Αποτελεί μέρος μιας ολόκληρης γενιάς που βλέπει τα πτυχία να μπαίνουν στο ράφι και τα όνειρα να παραχωρούν τη θέση τους στην αγωνία της επιβίωσης.
Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά αντίφαση. Από τη μία πλευρά διαθέτει το πιο μορφωμένο ανθρώπινο δυναμικό της ιστορίας της. Από την άλλη, η αγορά εργασίας αδυνατεί να αξιοποιήσει αυτό το επιστημονικό κεφάλαιο, οδηγώντας χιλιάδες νέους είτε στην υποαπασχόληση είτε στη μετανάστευση.
Η γενιά των υπερπροσοντούχων
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά.
Σχεδόν τέσσερις στους δέκα νέους πτυχιούχους εργάζονται σε θέσεις που δεν απαιτούν πανεπιστημιακές σπουδές. Το ποσοστό της λεγόμενης «υπερεκπαίδευσης» φτάνει το 37% στους πτυχιούχους ηλικίας 25 έως 34 ετών, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στο 21%.
Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες αποκλίσεις στην Ευρώπη.
Πίσω από τους αριθμούς κρύβονται πραγματικές ζωές. Νέοι με μεταπτυχιακά, ξένες γλώσσες και επαγγελματικές πιστοποιήσεις εργάζονται σε καφέ, εμπορικά καταστήματα, τηλεφωνικά κέντρα, εποχικές τουριστικές επιχειρήσεις ή σε θέσεις που δεν έχουν καμία σχέση με το αντικείμενο των σπουδών τους.
Η Ιωάννα 30 ετών είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πτυχιούχος Κοινωνιολογίας, με μεταπτυχιακό στην Επικοινωνία και δύο ξένες γλώσσες, εργάστηκε σε φροντιστήρια, σεζόν σε ξενοδοχεία, ιδιωτικές επιχειρήσεις και τελικά σε διοικητική θέση. Όπως παραδέχεται, χρειάστηκε χρόνια για να διαχειριστεί την απογοήτευση της διάψευσης των προσδοκιών που είχε όταν αποφοίτησε από το πανεπιστήμιο.
Χαμηλοί μισθοί και εξαντλητικά ωράρια
Ακόμη όμως και όσοι βρίσκουν εργασία έρχονται αντιμέτωποι με ένα δεύτερο πρόβλημα: τις αμοιβές.
Η ανεργία των νέων μπορεί να έχει υποχωρήσει σε σχέση με τα χρόνια της οικονομικής κρίσης, όμως η ποιότητα της εργασίας παραμένει προβληματική.
Οι χαμηλοί μισθοί, οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου, η εποχική εργασία, οι απλήρωτες υπερωρίες και τα εξαντλητικά ωράρια αποτελούν καθημερινότητα για χιλιάδες νέους εργαζόμενους.
Στον τουρισμό, την εστίαση και το εμπόριο – κλάδους που απορροφούν μεγάλο μέρος της νεανικής απασχόλησης – οι 10ωρες και 12ωρες βάρδιες θεωρούνται συχνά φυσιολογικές.
Το αποτέλεσμα είναι ένας νέος άνθρωπος να διαθέτει περισσότερα προσόντα από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά, αλλά να αδυνατεί να καλύψει με άνεση βασικές ανάγκες όπως το ενοίκιο, η διατροφή, οι μετακινήσεις ή η δημιουργία οικογένειας.
Από την κοινωνική άνοδο στην κοινωνική καθίζηση
Για δεκαετίες η εκπαίδευση λειτουργούσε ως μηχανισμός κοινωνικής ανόδου. Ένα παιδί εργατικής ή αγροτικής οικογένειας μπορούσε μέσω των σπουδών να βελτιώσει τη θέση του στην κοινωνία.
Εδώ και χρόνια, το μοντέλο αυτό έχει καταρρεύσει.
Αντί για κοινωνική κινητικότητα προς τα πάνω, παρατηρείται ολοένα συχνότερα κινητικότητα προς τα κάτω. Οι νέοι σπουδάζουν περισσότερο από τους γονείς τους, αλλά συχνά ζουν οικονομικά χειρότερα από εκείνους.
Η αίσθηση ματαίωσης που δημιουργείται δεν αφορά μόνο την οικονομία. Αφορά την ίδια την ταυτότητα μιας γενιάς που πίστεψε ότι η προσπάθεια, η γνώση και η εκπαίδευση θα αμειφθούν.
Ανεργία και υποαπασχόληση νέων πτυχιούχων στην Ελλάδα
| Δείκτης | Ελλάδα | Ευρωπαϊκή Ένωση | Τι σημαίνει |
|---|---|---|---|
| Ανεργία νέων 15-24 ετών (2024) | 21,2% | ~14,5% | Περίπου 1 στους 5 νέους αναζητά εργασία χωρίς να βρίσκει |
| Υπερεκπαίδευση πτυχιούχων 25-34 ετών (2024) | 37% | 21% | Εργάζονται σε θέσεις που δεν απαιτούν πανεπιστημιακό πτυχίο |
| Ετεροαπασχόληση νέων πτυχιούχων | 25% | 25% | Εργάζονται σε διαφορετικό αντικείμενο από αυτό που σπούδασαν, αλλά σε αντίστοιχο επίπεδο προσόντων |
| Μερική απασχόληση νέων 25-29 ετών | 6% | 8% περίπου | Εργασία λιγότερων ωρών από πλήρες ωράριο |
| Νέοι εργαζόμενοι σε τουρισμό, εστίαση και εμπόριο | ~50% | - | Κλάδοι με εποχικότητα, χαμηλούς μισθούς και εντατική εργασία |
| Νέοι πτυχιούχοι που εργάζονται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων τους | Σχεδόν 4 στους 10 | 2 στους 10 | Αξιοποίηση προσόντων χαμηλότερη από το επίπεδο σπουδών |
Τι δείχνουν οι αριθμοί
| Ανά 100 νέους πτυχιούχους 25-34 ετών στην Ελλάδα | Αριθμός |
|---|---|
| Εργάζονται σε θέση αντίστοιχη των σπουδών τους | 38 |
| Εργάζονται σε διαφορετικό αντικείμενο αλλά αντίστοιχου επιπέδου | 25 |
| Εργάζονται σε θέση που δεν απαιτεί πτυχίο ΑΕΙ | 37 |
Η εικόνα με μια ματιά
| Πρόβλημα | Έκταση |
|---|---|
| Υψηλή ανεργία νέων | 21,2% |
| Υπερεκπαίδευση | 37% |
| Χαμηλοί μισθοί | Κυρίως 850-1.200 ευρώ καθαρά για νέους πτυχιούχους |
| Εποχική και προσωρινή εργασία | Πολύ διαδεδομένη |
| Συνεχείς αλλαγές εργασίας | Χαρακτηριστικό της γενιάς 25-34 ετών |
| Brain Drain | Συνεχιζόμενη φυγή νέων επιστημόνων στο εξωτερικό |
Πίνακας σύγκρισης: Το πτυχίο στην Ελλάδα και στην Ε.Ε.
| Δείκτης | Ελλάδα | Ε.Ε. |
|---|---|---|
| Πτυχιούχοι που εργάζονται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων τους | 37% | 21% |
| Νέοι που εργάζονται εκτός αντικειμένου σπουδών | 25% | 25% |
| Ανεργία νέων | 21,2% | 14,5% |
| Τάση μετανάστευσης νέων επιστημόνων | Υψηλή | Σημαντικά χαμηλότερη |
Πηγή στοιχείων: Έρευνες και παρεμβάσεις της καθηγήτριας Οικονομικών της Εργασίας Μαρίας Καραμεσίνη, στοιχεία Eurostat και ΕΛΣΤΑΤ για το 2024-2025.
Το νέο πρόσωπο του brain drain
Η συζήτηση για τη φυγή των νέων επιστημόνων συνήθως επικεντρώνεται στους αριθμούς. Πίσω από αυτούς όμως υπάρχουν άνθρωποι.
Τα πρώτα χρόνια των μνημονίων οι νέοι έφευγαν επειδή δεν έβρισκαν δουλειά. Σήμερα, πολλοί φεύγουν επειδή δεν αντέχουν την ποιότητα της εργασίας που βρίσκουν.
Οι χαμηλοί μισθοί, η αναξιοκρατία, η επαγγελματική ανασφάλεια και η έλλειψη προοπτικής αποτελούν πλέον ισχυρότερα κίνητρα φυγής ακόμη και από την ίδια την ανεργία.
Δεν είναι τυχαίο ότι έρευνες δείχνουν πως ούτε τα φορολογικά κίνητρα επαναπατρισμού κατάφεραν να αναστρέψουν ουσιαστικά το κύμα εξόδου νέων επιστημόνων από τη χώρα.
Το μεγάλο ερώτημα
Το ζήτημα της ανεργίας και της υποαπασχόλησης των πτυχιούχων δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα της αγοράς εργασίας. Είναι ένα ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης και αναπτυξιακής προοπτικής.
Τι μέλλον μπορεί να έχει μια χώρα όταν οι νέοι της επιστήμονες αναγκάζονται να εγκαταλείπουν το αντικείμενο που σπούδασαν; Όταν τα μεταπτυχιακά και οι ξένες γλώσσες δεν αρκούν για μια αξιοπρεπή ζωή; Όταν το πτυχίο δεν αποτελεί πια διαβατήριο προόδου αλλά συχνά ένα χαρτί που μένει κρεμασμένο στον τοίχο;
Για χιλιάδες νέους ανθρώπους το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν θέλουν να εργαστούν. Το πρόβλημα είναι ότι εργάζονται πολύ, συχνά εξαντλητικά, χωρίς να μπορούν να ζήσουν όπως ονειρεύτηκαν όταν ξεκινούσαν τις σπουδές τους.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό μήνυμα για το μέλλον της χώρας: ότι μια ολόκληρη γενιά δεν ζητά πλούτο ή προνόμια. Ζητά απλώς να μπορεί να ζήσει από τη δουλειά και τις γνώσεις της.
