Η συζήτηση που άνοιξε μετά τη μη παραχώρηση χώρου στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου για το Φεστιβάλ ΚNE–«Οδηγητή» δεν αφορά μόνο ένα φεστιβάλ μιας πολιτικής νεολαίας. Ούτε μόνο μια διοικητική απόφαση του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθήνας (ΕΚΠΑ). Αφορά τη σταδιακή μετατόπιση του χαρακτήρα του δημόσιου πανεπιστημίου στην Ελλάδα.
Η ευθύνη για τη συγκεκριμένη απόφαση ανήκει προφανώς στο ίδιο το ΕΚΠΑ, το οποίο επικαλέστηκε ζητήματα ασφάλειας και εύρυθμης λειτουργίας. Ωστόσο, η συγκεκριμένη εξέλιξη δεν μπορεί να ιδωθεί έξω από το ευρύτερο θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο που έχει διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια γύρω από τη λειτουργία των δημόσιων πανεπιστημίων. Γιατί οι αποφάσεις των πανεπιστημίων δεν λαμβάνονται ποτέ σε πολιτικό κενό.
Για δεκαετίες, τα πανεπιστήμια υπήρξαν και υπάρχουν ως χώροι δημόσιας ζωής. Χώροι πολιτικής έκφρασης, πολιτισμού, συζήτησης, συλλογικότητας και κοινωνικής συμμετοχής. Στους χώρους τους πάντα συνυπήρχαν η διδασκαλία, η έρευνα, οι συναυλίες, οι επιστημονικές εκδηλώσεις, τα νεανικά φεστιβάλ και η δημόσια πολιτική συζήτηση. Αυτό δεν αποτελεί παρέκκλιση από τον ρόλο του πανεπιστημίου, αλλά βασικό στοιχείο της δημοκρατικής και κοινωνικής του λειτουργίας. Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι μεγάλα φεστιβάλ πολιτικών νεολαιών πραγματοποιήθηκαν επί δεκαετίες σε πανεπιστημιακούς και άλλους δημόσιους χώρους με μαζικότατη συμμετοχή και εξαιρετικά οργανωμένη περιφρούρηση από τις ίδιες τις νεολαίες, χωρίς να υπάρξουν προβλήματα δημόσιας τάξης ή ασφάλειας.
Τα τελευταία όμως χρόνια, επί κυβέρνησης Μητσοτάκη, διαμορφώνεται σταδιακά ένα διαφορετικό μοντέλο πανεπιστημίου: περισσότερο ελεγχόμενο, περισσότερο αποστειρωμένο, περισσότερο διοικητικά επιτηρούμενο. Ένα πανεπιστήμιο όπου η έννοια της ασφάλειας αποκτά ολοένα πιο κυρίαρχη θέση στη λειτουργία και στη φυσιογνωμία του.
Τα τελευταία χρόνια θεσμοθετήθηκαν Μονάδες Ασφάλειας και Προστασίας, Επιτροπές Ασφάλειας, Σχέδια Ασφαλείας, πειθαρχικά πλαίσια, ελεγχόμενη πρόσβαση, μηχανισμοί παρακολούθησης και νέες μορφές διοικητικού ελέγχου των πανεπιστημιακών χώρων. Η ίδια η γλώσσα με την οποία η κυβέρνηση προσεγγίζει πλέον τα πανεπιστήμια μετατοπίζεται: «κίνδυνοι», «έλεγχος πρόσβασης», «παραβατικότητα», «εποπτεία», «ασφαλής λειτουργία». Δεν πρόκειται για απλές διοικητικές επιλογές, αλλά για μια βαθύτερη πολιτική επιδίωξη: ένα πανεπιστήμιο περισσότερο ελεγχόμενο και λιγότερο δημόσιο.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν τα πανεπιστήμια χρειάζονται ασφάλεια. Η ανάγκη ασφάλειας και προστασίας φοιτητών, εργαζομένων και υποδομών είναι αυτονόητη. Το ερώτημα, όμως, είναι άλλο: τι είδους πανεπιστήμιο οικοδομείται όταν η ασφάλεια μετατρέπεται από λειτουργική ανάγκη σε κυρίαρχη πολιτική και διοικητική λογική; Η ασφάλεια οφείλει να προστατεύει τη δημοκρατική και δημόσια λειτουργία του πανεπιστημίου, όχι να την περιορίζει.
Γιατί υπάρχει μια λεπτή αλλά κρίσιμη γραμμή. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η προστασία της πανεπιστημιακής ζωής. Από την άλλη, η σταδιακή συρρίκνωσή της. Ένα πανεπιστήμιο μπορεί να γίνει απολύτως «ήσυχο». Να μη φιλοξενεί πολιτικές εκδηλώσεις, συναυλίες, φοιτητικά φεστιβάλ ή δημόσιες συζητήσεις. Να λειτουργεί με κάρτες εισόδου, αυστηρούς περιορισμούς και διαρκή διοικητική επιτήρηση. Να μοιάζει περισσότερο με ελεγχόμενο υπηρεσιακό χώρο παρά με ζωντανό δημόσιο θεσμό. Όμως τότε παύει να είναι πραγματικά πανεπιστήμιο.
Η μεταπολίτευση δεν κληροδότησε μόνο το αυτοδιοίκητο των πανεπιστημίων. Κληροδότησε και την ιδέα του πανεπιστημίου ως ανοικτού δημόσιου χώρου δημοκρατίας και κοινωνικής ζωής. Ως χώρου όπου η νεολαία δεν εκπαιδεύεται μόνο επαγγελματικά, αλλά κοινωνικοποιείται πολιτικά, πολιτιστικά και συλλογικά.
Ακριβώς γι’ αυτό οι σημερινές εξελίξεις δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως απλές διοικητικές ρυθμίσεις. Όταν η δημόσια ζωή μέσα στα πανεπιστήμια αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα ασφάλειας, τότε δεν αλλάζουν μόνο οι κανόνες λειτουργίας των πανεπιστημίων, αλλά η ίδια η δημοκρατική τους φυσιογνωμία. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ανησυχητική εξέλιξη: όχι μια μεμονωμένη διοικητική απαγόρευση σε μια εκδήλωση, αλλά η αργή μετάβαση από το ανοικτό πανεπιστήμιο της δημόσιας ζωής σε ένα πανεπιστήμιο που φοβάται την ίδια τη δημόσια ζωή.
