Νίκος Τσούλιας Δεν γνωρίζω για ποιους λόγους ο Σωκράτης ήταν αντίθετος στην παρουσία και εδραίωση του γραπτού λόγου και υπεραμυνόταν του προφορικού λόγου. Ας φανταστώ, προφανώς αυθαίρετα, ποια μπορεί να ήταν τα δικά του επιχειρήματα για αυτή την εξέλιξη.
Πρέπει να πούμε βέβαια ότι ο προφορικός λόγος ποτέ δεν έχασε τη σημασία του και απλώς ο γραπτός λόγος διαμόρφωσε ένα νέο τοπίο στις κοινωνίες και γενικότερο στον πολιτισμό. Δεν μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι δεν ήταν αναγκαία η εν λόγω εξέλιξη με την έννοια ότι η διαρκής έκρηξη γνώσης και πληροφορίας δεν θα μπορούσε να εδραιώνεται μόνο στην απομνημόνευση των ανθρώπων, αλλά θα έπρεπε να υπάρχουν και ντοκουμέντα έξω από τον ανθρώπινο νου, στα οποία θα κατέφευγαν οι άνθρωποι όταν το απαιτούσαν ανάγκες.
Ένας παράγοντας λοιπόν που μπορεί να σκεφτεί κάποιος είναι ότι ο γραπτός λόγος υπολείπεται του προφορικού με δεδομένο ότι με το γραπτό λόγο ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να απομνημονεύει και να μαθαίνει σε βάθος πολλά πράγματα, αφού μπορεί να τα βρίσκει σε κάποια πηγή, σε κάποιο βιβλίο κλπ. Στην εποχή μας μάλιστα το ζήτημα της γνώσης μετατοπίζεται κατά πολύ περισσότερο έξω από τον άνθρωπο με την παρουσία του ίντερνετ, που δημιουργεί μια ρηγμάτωση στην μόρφωση του ανθρώπου, αφού σχεδόν τα πάντα είναι στα ακροδάχτυλά μας.
Ένας δεύτερος λόγος είναι ότι το γραπτό κείμενο δεν σου δίνει τη δυνατότητα του διαλόγου. Δηλαδή δεν υπάρχει κάποιος συνομιλητής μαζί σου. Υπάρχει μόνο ο αναγνώστης, που διαβάζει τα επιχειρήματα και τις αναφορές του συγγραφέα, χωρίς να μπορεί να δώσει τη δική του άποψη, να αντιπαρατεθεί, να συμφωνήσει, να συνδιαλλαγεί με το συγγραφέα. Στην αρχαία Αθήνα, στην οποία η αγορά και η άμεση δημοκρατία είχαν το διάλογο ως κορωνίδα της ανθρώπινης επικοινωνίας και της πολιτικής, είναι προφανές ότι η έλλειψή του ήταν ένα σοβαρό ζήτημα.
Πρόβλημα δεν έχουν μόνο οι αναγνώστες – προκύπτει και για τον συγγραφέα. Πώς ο συγγραφέας μπορεί να ξέρει τις αντιδράσεις των αναγνωστών; Ποιες είναι οι απόψεις τους και οι χαρακτηρισμοί για το έργο του; Τελικά πρόκειται για μια μορφή ελλειμματικής επικοινωνίας, μια μονομερής κατεύθυνση του λόγου.
Αλλά, για να πάμε και πάλι στην άλλη πλευρά, τι θα γινόταν με τα Ομηρικά Έπη, για παράδειγμα, που ήταν κτήμα μόνο στους αοιδούς; Ποια θα ήταν η ιστορική εξέλιξή τους, αν δεν είχαν αποτυπωθεί στον γραπτό λόγο και έτσι έγιναν κτήμα σε όλο τον ελληνικό κόσμο και αποτέλεσαν το κοινό Αναγνωστικό των Ελλήνων για αιώνες; Τελικά, τα αριστουργήματα αυτά με την εξελικτική πορεία στον προφορικό αρχικά και στον γραπτό λόγο στη συνέχεια αλλά παράλληλα και με τις πολλαπλές μυθολογικές παραδόσεις (και πάντα σε μια θαυμαστή ενότητα στις δύο μορφές του λόγου) είναι μια επιτομή της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Σήμερα η αντιπαράθεση γίνεται μεταξύ έντυπης και ψηφιακής γραφής. Φυσικά δεν είναι τόσο μεγάλη η διαφορά όσο ήταν στην εποχή του Σωκράτη. Άλλωστε τώρα, δεν αλλάζει ο ίδιος λόγος. Αλλάζουν οι πηγές, η αποτύπωση του γραπτού λόγου και μάλιστα ο γραπτός λόγος τώρα μπορεί να προκύπτει είτε άμεσα από τον προφορικό είτε από το μίγμα ανθρώπου και μηχανής με την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Πλέον, ο ψηφιακός κόσμος έχει φοβερά πλεονεκτήματα έναντι στον έντυπου, έχει ανεξάντλητες αποθηκευτικές δυνατότητες, εύκολη και γρήγορη πρόσβαση, απίθανη οικονομία στο χαρτί και στο μελάνι. Είναι άυλος και περίεργα υλικός. Υπάρχει και μια άλλη ουσιαστική διαμάχη, ανάμεσα στη γνώση και στην πληροφορία πρώτον και δεύτερον στην εγκυρότητα της υπερπληροφόρησης. Βέβαια η εγκυρότητα πάντα ήταν ένα ζήτημα ωστόσο με τις παλαιότερες μη ψηφιακές μορφές, η εγκυρότητα ελεγχόταν πιο εύκολα.
Είναι απόλυτα φυσικό να υπάρχει εξέλιξη στις μορφές του Λόγου είτε στις γλωσσικές του εκφράσεις είτε στα τεχνικά μέσα της αποτύπωσής του. Προφορικός και γραπτός λόγος πάντα θα συνυπάρχουν, όπως και η έντυπη και η ψηφιακή αποτύπωσή του. Το μείζον θέμα που τίθεται πλέον είναι κατά πόσο ο Λόγος του ανθρώπου θα είναι δικός του ή μείγμα ανθρώπου και Μηχανής ή εν πολλοίς δημιούργημα της Μηχανής.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Διευθυντές καλούνται να δηλώσουν ποιοι εκπαιδευτικοί δεν έκαναν τηλεκπαίδευση και για ποιο λόγο
