Υπάρχουν στιγμές στη ζωή ενός νέου ανθρώπου που δεν αποτυπώνονται σε ημερομηνίες. Στιγμές όπου ο κόπος, η αγωνία, η επιμονή και η ελπίδα καθρεφτίζονται αποκλειστικά σε ένα γραπτό που παραδίδεται, με μια απερίγραπτη ολόψυχη προσμονή να αξιολογηθεί με αντικειμενικότητα.
Εκείνη τη στιγμή, ο μαθητής δεν παραδίδει απλώς τις απαντήσεις του σε ένα εξεταστικό θέμα. Παραδίδει πολλά χρόνια συνέπειας και θυσιαστικής προσπάθειας. Παραδίδει στερήσεις, άγρυπνες νύχτες, ψυχική αντοχή και την προσδοκία ότι ο θεσμός που τον κρίνει θα ανταποκριθεί αναλογικά με το μέτρο της δικής του προσπάθειας.
Στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας των τελευταίων Πανελλαδικών εξετάσεων, γραπτό έλαβε επιμέρους βαθμούς 74 και 64 από τους δύο βαθμολογητές. Η διαφορά των δέκα μονάδων δεν ενεργοποίησε διαδικασία αναβαθμολόγησης, καθώς δεν υπερέβη το προβλεπόμενο όριο των δώδεκα μονάδων.
Πίσω όμως από αυτή τη μαθηματική αποτύπωση, υπήρξε μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να συμπιεστεί σε αριθμούς. Υπήρξε μια πολυετής και γόνιμη προετοιμασία, με συστηματική προσπάθεια, επαναλαμβανόμενες εξαιρετικές επιδόσεις σε προσομοιώσεις υψηλού επιπέδου και μια βάσιμη προσδοκία στις παρυφές της ασφαλούς βεβαιότητας που διαμορφώθηκε κοπιωδώς μέσα στον χρόνο.
Το ερώτημα που αναδύεται όμως, δεν αφορά μια μεμονωμένη περίπτωση από τις σε πλησμονή και φέτος υπάρχουσες, αλλά τη φύση της εκπαιδευτικής αξιολόγησης όταν αυτή στηρίζεται αναγκαστικά και σε αποκλειστικό βαθμό, στην ανθρώπινη κρίση. Ποιο είναι το όριο στο οποίο η φυσιολογική διαφοροποίηση της κρίσης παύει να είναι απλή απόκλιση και καθίσταται λόγος θεσμικής επανεξέτασης; Και ποιο είναι το σημείο στο οποίο η εμπιστοσύνη του εξεταζόμενου προς τη διαδικασία αρχίζει να κλονίζεται, όχι λόγω πρόθεσης, αλλά λόγω αδυναμίας επαρκούς θωράκισης απέναντι στην υποκειμενικότητα;
Σεβαστέ μου ανώνυμε βαθμολογητή,
Δεν σου αποδίδεται δια του παρόντος πρόθεση, ούτε μομφή, ούτε καν ψήγμα της υποκειμενικής υπόστασης μιας…«εν ψυχρώ δολοφονίας». Σου αποδίδεται όμως η βαρύτητα και η συνταρακτική σπουδαιότητα του εν λόγω λειτουργήματός σου. Διότι η πράξη της βαθμολόγησης, δεν είναι μια τυπική διοικητική ενέργεια. Δεν είναι μια…στεγνή εφαρμογή εξουσίας που σου δόθηκε να διαχειριστείς. Είναι η δίκαιη κρίση που αφορά έναν άνθρωπο και μια πορεία ζωής που έχει προηγηθεί. Δεν γνωρίζω το όνομά σου. Ίσως να μη συναντηθούμε ποτέ. Ίσως να θεωρείς ότι έπραξες το καθήκον σου με απόλυτη ευσυνειδησία. Ίσως να ήσουν κουρασμένος. Ίσως να βιαζόσουν. Ίσως να αισθανόσουν ότι τοιουτοτρόπως υπηρετείς την αντικειμενικότητα. Δεν γράφω αυτές τις γραμμές για να σε κατηγορήσω. Τις γράφω για να σου θυμίσω κάτι που ίσως, μέσα στον όγκο των εκατοντάδων γραπτών, εμφανώς για μένα, κινδυνεύεις να ξεχάσεις! Το γεγονός δηλαδή ότι κανένα από αυτά τα γραπτά δεν είναι ένας αριθμός. Κάθε ένα, είναι μια ζωή που πέρασε από τα χέρια σου για λίγα λεπτά. Κάθε γραπτό που περνά από τα χέρια σου δεν είναι απλώς ένα εκπαιδευτικό προϊόν. Είναι το απόσταγμα μιας διαδρομής. Και η αποτύπωση ενός αριθμού πάνω του, όσο τεχνική κι αν φαίνεται, έχει ψυχολογικό και παιδαγωγικό ανεξίτηλο αποτύπωμα.
Το ισχύον σύστημα αξιολόγησης επιδιώκει την αντικειμενικότητα, μέσω διπλής βαθμολόγησης και συγκεκριμένων ορίων απόκλισης που ενεργοποιούν αναβαθμολόγηση. Ωστόσο, τίθεται το ευλογοφανές ερώτημα, εάν τα όρια αυτά ανταποκρίνονται πάντοτε στην λεπτότητα της εκπαιδευτικής κρίσης που στοιχειωδώς απαιτείται σε ένα τόσο κρίσιμο στάδιο για τον μαθητή.
Επιπλέον ανακύπτει προβληματισμός, ως προς το κατά πόσο η συγκέντρωση μεγάλου όγκου γραπτών σε συγκεκριμένα βαθμολογικά κέντρα της ίδιας Δευτεροβάθμιας Δ/νσης και η εργασία ζευγών βαθμολογητών στο ίδιο πλαίσιο, διασφαλίζει τη μέγιστη δυνατή θεσμική απόσταση που θα μπορούσε να ενδυναμώσει ακόμη περισσότερο το αίσθημα αμεροληψίας.
Τα ερωτήματα αυτά δεν τίθενται ως αμφισβήτηση της ακεραιότητας των εκπαιδευτικών λειτουργών. Τίθενται ως προβληματισμός για τη θεσμική ενίσχυση ενός συστήματος που εξ υπαρχής θεμελιώθηκε στην εμπιστοσύνη της κοινωνίας.
Διότι η αξιολόγηση δεν είναι μόνο μια τεχνική-τυπική διαδικασία. Είναι πράξη ουσιαστικά παιδαγωγική. Και κάθε παιδαγωγική πράξη φέρει μέσα της ένα μήνυμα προς τον κάθε μαθητή! Το μήνυμα της απροσωπόληπτης δικαιοσύνης και της ακλόνητης αξιοκρατίας.
Το ποθούμενο δεν είναι η επιείκεια ούτε η χαλάρωση των κριτηρίων. Το ζητούμενο είναι η διαρκής ενίσχυση της αξιοπιστίας, ώστε ο μαθητής να μην αμφισβητεί όχι το αποτέλεσμα, αλλά το δίκαιο και το διαυγές της διαδικασίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, τίθενται ενδεικτικά ορισμένες σκέψεις θεσμικής ενίσχυσης, όπως η επανεξέταση των ορίων απόκλισης που ενεργοποιούν αναβαθμολόγηση και συναφώς το δικαίωμα της ενστάσεως, η ενίσχυση των δικλείδων ελέγχου σε περιπτώσεις σημαντικής διαφοροποίησης βαθμολογίας, καθώς και η διερεύνηση πρόσθετων μηχανισμών ανεξάρτητης αξιολόγησης σε οριακές περιπτώσεις.
Παλιλογώντας θα αναφέρω, ότι δεν πρόκειται για κριτική προς το υφιστάμενο σύστημα. Πρόκειται για πρόταση ενίσχυσης της κλονισμένης εμπιστοσύνης προς αυτό. Διότι πριν σημειωθεί ένας αριθμός, αξίζει να τίθεται προς κάθε σχετιζόμενη κατεύθυνση ένα και μόνο ερώτημα. Τι ακριβώς κρίνεται εκείνη τη στιγμή; Ένα γραπτό ή μια ανθρώπινη διαδρομή;
Κάποτε οι περισσότεροι μαθητές θα ξεχάσουν τα θέματα των εξετάσεων. Δεν θα ξεχάσουν όμως το πώς αισθάνθηκαν σαν αντίκρισαν το αποτέλεσμα. Για κάποιους θα είναι δικαίωση. Για άλλους ανακούφιση. Και για ορισμένους ένα αναπάντητο ερώτημα.
Η Πολιτεία δεν μπορεί να εγγυηθεί την επιτυχία όλων. Μπορεί όμως και οφείλει να εγγυηθεί κάτι πολύ πιο ουσιαστικό! Το ότι όλοι κρίθηκαν με τρόπο δίκαιο, συνεπή και αντάξιο της εμπιστοσύνης που της αποδόθηκε. Διότι εκεί θεμελιώνεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Και χωρίς αυτή την εμπιστοσύνη, καμία αξιολόγηση δεν μπορεί να έχει ουσιαστικό κύρος. Οι θεσμοί δεν κρίνονται όταν όλα λειτουργούν ομαλά. Κρίνονται από το πώς προστατεύουν τον πολίτη όταν υπάρχει η πιθανότητα ενός λάθους. Η αξιοπιστία ενός συστήματος δεν αποδεικνύεται από την πεποίθησή του ότι είναι αλάνθαστο, αλλά από την πρόνοιά του να προβλέπει, να διορθώνει και να θεραπεύει ακόμη και το υπαρκτό ενδεχόμενο της ανθρώπινης αστοχίας.
Και κάτι σαν υστερόγραφο… Δεν επιδιώκεται με τούτο το κείμενο να χαριστεί ούτε ένα μόριο σε κανέναν μαθητή.. Ζητώ και απαιτώ ως γονιός όμως να μη χαθεί στο μέλλον ούτε ένα μόριο από κανένα παιδί ανεξαιρέτως εξαιτίας ανθρώπινης αυθαιρεσίας. Η αξιοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο όταν ευνοείται κάποιος άδικα. Κινδυνεύει εξίσου όταν αδικείται κάποιος, του οποίου η αξία αποτυπώθηκε ευκρινώς στο γραπτό του... Έχω σε πλησμονή λόγους που μαρτυρούν αδιάσειστα ότι η ως άνω αναφερόμενη περίπτωση αποτελεί μια τέτοια πτυχή. Στο παιδί εκείνο λοιπόν που καταφανώς και εγκρίτως…διαπιστωμένα αδικήθηκε, θα έλεγα να μη χάσει ποτέ την πίστη του στη δικαιοσύνη. Δεν είναι αυτό που συνάντησε την ημέρα της βαθμολόγησής του. Δικαιοσύνη είναι αυτό που ο κάθε ένας και κάθε μια από εμάς οφείλει να συνοικοδομεί και να στηρίζει εναντιούμενος σθεναρά σε ό,τι την προσβάλλει.
Αν τέλος αυτή η επιστολή καταφέρει να κάνει στο μέλλον έστω έναν βαθμολογητή να σταθεί για λίγα δευτερόλεπτα περισσότερο μπροστά σε ένα γραπτό, πριν σημειώσει έναν αριθμό, τότε μάλλον δεν θα έχει γραφτεί μάταια.
