Με μια «τέλεια πολιτική καταιγίδα» βρίσκεται αντιμέτωπη η Ευρωπαϊκή Ένωση, σύμφωνα με ανάλυση του Politico, τη στιγμή που καλείται να πάρει κρίσιμες αποφάσεις για την οικονομία, την ενέργεια και τη στήριξη της Ουκρανίας. Την ίδια ώρα, οι εκλογικές αναμετρήσεις στις μεγαλύτερες οικονομίες του μπλοκ απειλούν να στενέψουν ακόμη περισσότερο τα περιθώρια συμβιβασμού.
Όπως επισημαίνεται, οι Βρυξέλλες δυσκολεύονται να καταλήξουν σε συμφωνία για τον μεγαλύτερο προϋπολογισμό στην ιστορία της Ένωσης, ύψους 2 τρισ. ευρώ, να καλύψουν το τεράστιο χρηματοδοτικό κενό της Ουκρανίας και να διαχειριστούν τις γεωπολιτικές πιέσεις από τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Σε αυτό το ήδη βεβαρημένο σκηνικό έρχεται να προστεθεί ένας ακόμη παράγοντας αστάθειας, οι τέσσερις μεγαλύτερες οικονομίες της Ένωσης, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 60% του ΑΕΠ και του πληθυσμού της, βρίσκονται μπροστά σε εκλογές ή αντιμετωπίζουν σοβαρές πολιτικές προκλήσεις. Η Ισπανία οδεύει στις κάλπες τον Νοέμβριο, στη Γαλλία η προεδρική θητεία του Εμανουέλ Μακρόν λήγει τον Απρίλιο του 2027, στη Γερμανία η άνοδος της AfD πιέζει τον Φρίντριχ Μερτς, ενώ και η Ιταλία κατευθύνεται προς εκλογές το 2027.
Το «καμπανάκι» της Συνόδου Κορυφής
Η πρώτη γεύση από τις δυσκολίες που έρχονται ήρθε από την τελευταία Σύνοδο Κορυφής. Δύο ημέρες διαβουλεύσεων δεν αρκούσαν για να σημειωθεί πρόοδος στο ζήτημα του προϋπολογισμού, ενώ το ενεργειακό ζήτημα προκάλεσε έντονη αντιπαράθεση. Παρά τις προσπάθειες του Αντόνιο Κόστα να κλειδώσει συμφωνία έως το τέλος του 2026, τα συμπεράσματα της Συνόδου δεν περιλάμβαναν καμία δέσμευση - παρότι έχουν προγραμματιστεί νέες συναντήσεις των ηγετών τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο.
Ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, περιέγραψε το αδιέξοδο μιλώντας στο Politico: «Όλοι καταλάβαιναν ότι έπρεπε να ολοκληρώσουμε μια πολιτική συμφωνία έως το τέλος του έτους», σημείωσε, εξηγώντας ωστόσο ότι οι ισπανικές εκλογές καθιστούν πλέον ανέφικτο αυτόν τον στόχο.
Το κλίμα απαισιοδοξίας επιβεβαιώνουν και Ευρωπαίοι διπλωμάτες. Έξι από αυτούς περιέγραψαν μια Ένωση που δυσκολεύεται ολοένα περισσότερο να γεφυρώσει τις διαφορές των κρατών-μελών. «Του χρόνου θα είναι χειρότερα», προειδοποίησε χαρακτηριστικά ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Πιέσεις από τρεις κατευθύνσεις
Η εσωτερική πολιτική αστάθεια συμπίπτει με αυξανόμενες εξωτερικές πιέσεις. Η κυβέρνηση Τραμπ αμφισβητεί τις παραδοσιακές διατλαντικές ισορροπίες, η Κίνα ενισχύει την παρουσία της στις ευρωπαϊκές αγορές μέσω φθηνών εξαγωγών και αποκτά μεγαλύτερο έλεγχο σε κρίσιμες εφοδιαστικές αλυσίδες, ενώ η Ρωσία συνεχίζει τις επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης - από κυβερνοεπιθέσεις και δολιοφθορές μέχρι απόπειρες επιθέσεων με drones, όπως εκείνη στο αεροδρόμιο της Λειψίας, για την οποία το Βερολίνο κατηγόρησε τη Μόσχα.
«Επιδιώκουν τη διαίρεσή μας. Θέλουν να μας διχάσουν», δήλωσε ο πρωθυπουργός του Βελγίου, Μπαρτ Ντε Βέβερ, στο περιθώριο της Συνόδου, προειδοποιώντας ότι οι αντίπαλοι της Ευρώπης γνωρίζουν πού μπορούν να την πλήξουν.
Στο ήδη περίπλοκο σκηνικό προστίθεται το ζήτημα της χρηματοδότησης της Ουκρανίας. Σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, το Κίεβο θα αντιμετωπίσει δημοσιονομικό κενό 30 έως 35 δισ. δολαρίων το 2027, την ώρα που η Ρωσία συνεχίζει να πλήττει τις ενεργειακές υποδομές ενόψει ενός ιδιαίτερα δύσκολου χειμώνα - και αυτό παρά τα 90 δισ. ευρώ στήριξης που είχε συμφωνήσει πέρυσι η ΕΕ.
Μία από τις πιθανές λύσεις είναι η αξιοποίηση των περίπου 200 δισ. ευρώ ρωσικών περιουσιακών στοιχείων που παραμένουν δεσμευμένα στην Euroclear, με έδρα το Βέλγιο. Ωστόσο, ούτε εδώ διαφαίνεται συμφωνία, καθώς το Βέλγιο εξακολουθεί να αντιτίθεται και έχει ήδη μπλοκάρει προηγούμενες προσπάθειες. «Τίποτα δεν έχει αλλάξει», σχολίασε ο πρωθυπουργός της Σουηδίας, Ουλφ Κρίστερσον, αποχωρώντας από τη Σύνοδο.
Η έκδοση νέου κοινού ευρωπαϊκού χρέους παραμένει επίσης στο τραπέζι, αλλά και αυτή προϋποθέτει δύσκολους πολιτικούς συμβιβασμούς. Από την πλευρά του, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι προειδοποίησε ότι μια ενδεχόμενη ήττα της Ουκρανίας θα μπορούσε να φέρει έως και 20 εκατομμύρια Ουκρανούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση. «Η Ρωσία μάς σκοτώνει. Δεν θέλουν να σταματήσουν», δήλωσε.
Η Ευρώπη χωρίς ισχυρή ηγεσία
Πέρα από τις οικονομικές και γεωπολιτικές προκλήσεις, η Ένωση αντιμετωπίζει και ένα πρόβλημα πολιτικής ηγεσίας. Η αβεβαιότητα γύρω από το μέλλον των ηγετών των μεγαλύτερων χωρών στερεί από τις Βρυξέλλες τις σταθερές συμμαχίες που παραδοσιακά διευκόλυναν τις συμφωνίες.
«Έχουμε πλέον μια Ευρώπη χωρίς προφανή ηγέτη», σημείωσε Ευρωπαίος διπλωμάτης στο Politico. «Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είναι ισχυρή. Αλλά δεν έχουμε μια Μέρκελ ή έναν Μιτεράν».
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος δεν μπορεί, βάσει του γαλλικού Συντάγματος, να διεκδικήσει τρίτη συνεχόμενη προεδρική θητεία. Σύμφωνα με τέσσερις Ευρωπαίους διπλωμάτες, ο Γάλλος πρόεδρος παραδέχθηκε σε κλειστή συζήτηση κατά τη Σύνοδο Κορυφής ότι τους τελευταίους μήνες της θητείας του δεν θα διαθέτει την πολιτική νομιμοποίηση που απαιτείται για να υπογράψει συμφωνία για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.
Στην Ισπανία, ο Πέδρο Σάντσεθ βρίσκεται αντιμέτωπος με το ενδεχόμενο εκλογικής ήττας έπειτα από οκτώ χρόνια στην εξουσία. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν προβάδισμα της κεντροδεξιάς και της ακροδεξιάς, ενώ οι εκλογές της 29ης Νοεμβρίου συμπίπτουν με κρίσιμες ευρωπαϊκές διαπραγματεύσεις. Σύμφωνα με δύο Ευρωπαίους διπλωμάτες, ανεξαρτήτως αποτελέσματος, δεν αναμένεται να σχηματιστεί νέα ισπανική κυβέρνηση πριν από τον Ιανουάριο, γεγονός που θα μπορούσε να προκαλέσει πρόσθετες καθυστερήσεις.
Αβεβαιότητα επικρατεί και στη Γερμανία, όπου η ενίσχυση της AfD και η πτώση της δημοτικότητας του Φρίντριχ Μερτς περιορίζουν τα πολιτικά περιθώρια του καγκελαρίου, παρότι οι επόμενες ομοσπονδιακές εκλογές δεν είναι προγραμματισμένες πριν από το 2029.
Στην Ιταλία, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι οδεύει προς εκλογές τον Οκτώβριο του 2027. Ωστόσο, Ευρωπαίος διπλωμάτης εκτίμησε ότι η Ιταλίδα πρωθυπουργός ενδέχεται να προσφύγει στις κάλπες νωρίτερα.
Ο χρόνος τελειώνει για τις Βρυξέλλες
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός εξελίσσεται σε μια πραγματική δοκιμασία για την ικανότητα της ΕΕ να λαμβάνει συλλογικές αποφάσεις. Ο Αντόνιο Κόστα επιμένει ότι η συμφωνία πρέπει να επιτευχθεί έως το τέλος του 2026, ώστε ο νέος προϋπολογισμός να είναι έτοιμος να εφαρμοστεί από το 2028.
Ο ίδιος εμφανίστηκε καθησυχαστικός απέναντι στις ανησυχίες ότι οι εκλογικές αναμετρήσεις θα παραλύσουν την Ένωση: «Ζούμε σε 27 δημοκρατίες. Σχεδόν κάθε μήνα έχουμε εκλογές. Αν περιμέναμε να μην υπάρχουν εκλογές, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να εγκρίνουμε έναν νέο προϋπολογισμό», δήλωσε.
Ωστόσο, η εκτίμηση στις Βρυξέλλες είναι ότι τα περιθώρια στενεύουν. Αν δεν υπάρξει συμφωνία στις Συνόδους του Νοεμβρίου και του Δεκεμβρίου, οι διαπραγματεύσεις θα μεταφερθούν στο 2027, όταν οι εκλογικές αναμετρήσεις ενδέχεται να καταστήσουν ακόμη δυσκολότερες τις υποχωρήσεις των κυβερνήσεων. Ανώτερος Ευρωπαίος αξιωματούχος εκτίμησε ότι ο Ιανουάριος θα μπορούσε να προσφέρει ένα τελευταίο παράθυρο ευκαιρίας για συμφωνία, πριν η πολιτική αναταραχή στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες περιπλέξει ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
