Ένας πολιτικός σεισμός, οι συνέπειες του οποίου μπορεί να φανούν πολύ πέρα από τη σημερινή συγκυρία, βρίσκεται σε εξέλιξη στο Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς οι ηγεσίες της Σκωτίας και της Ουαλίας και το εθνικιστικό Sinn Féin της Βόρειας Ιρλανδίας συντονίζουν πλέον ανοιχτά τη συζήτηση για το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των εθνών τους, επαναφέροντας στο προσκήνιο ένα ερώτημα που το Λονδίνο θα προτιμούσε να θεωρεί λήξαν: πόσο ακόμη μπορεί να παραμείνει ενωμένο το Ηνωμένο Βασίλειο στη σημερινή του μορφή;
Η πρωτοφανής συνάντηση στο Κάρντιφ έφερε στο ίδιο τραπέζι τον πρωθυπουργό της Ουαλίας και ηγέτη του Plaid Cymru Rhun ap Iorwerth, τον πρωθυπουργό της Σκωτίας και επικεφαλής του SNP John Swinney, τη Michelle O’Neill του Sinn Féin, η οποία είναι Πρώτη Υπουργός της Βόρειας Ιρλανδίας, καθώς και την πρόεδρο του Sinn Féin Mary Lou McDonald. Οι συμμετέχοντες υπέγραψαν κοινή διακήρυξη με την οποία υποστηρίζουν το δικαίωμα των εθνών τους στην αυτοδιάθεση και ζητούν από τη βρετανική κυβέρνηση να προετοιμαστεί για πιθανές συνταγματικές αλλαγές.
Το πολιτικό μήνυμα είναι ισχυρό, ακόμη κι αν οι τρεις πλευρές βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία της διαδρομής προς την ανεξαρτησία ή την επανένωση. Κοινός παρονομαστής είναι η άποψη ότι το σημερινό μοντέλο διακυβέρνησης από το Ουεστμίνστερ δεν ανταποκρίνεται πλέον στις ανάγκες των επιμέρους εθνών και ότι το Brexit επιβάρυνε τις οικονομίες τους, ενώ στη διακήρυξη αποτυπώνεται και η φιλοευρωπαϊκή τους κατεύθυνση, με την ΕΕ να παρουσιάζεται ως το φυσικότερο πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο για το μέλλον τους.
Η Σκωτία ξαναβάζει το δημοψήφισμα στο τραπέζι
Η πιο ώριμη περίπτωση εξακολουθεί να είναι εκείνη της Σκωτίας, η οποία έχει ήδη ζήσει ένα δημοψήφισμα ανεξαρτησίας το 2014, όταν το 55% των ψηφοφόρων επέλεξε την παραμονή στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Δώδεκα χρόνια αργότερα, όμως, το πολιτικό περιβάλλον είναι διαφορετικό, με σημαντικότερη αλλαγή το Brexit, το οποίο ήρθε παρά το γεγονός ότι η πλειονότητα των Σκωτσέζων είχε ψηφίσει υπέρ της παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο John Swinney θεωρεί ότι ένα νέο δημοψήφισμα θα πρέπει να διεξαχθεί μέσα στην επόμενη πενταετία, επαναφέροντας ουσιαστικά τη συνταγματική σύγκρουση με το Λονδίνο.
Το Sinn Féin κοιτάζει στο 2030
Διαφορετική και πολύ πιο σύνθετη είναι η περίπτωση της Βόρειας Ιρλανδίας, όπου το ζήτημα δεν αφορά «ανεξαρτησία» αλλά πιθανή επανένωση με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας.
Το Sinn Féin ζητά τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος έως το 2030, με τη Michelle O’Neill να υποστηρίζει ότι η συζήτηση για μια ενωμένη Ιρλανδία έχει αποκτήσει πλέον δυναμική πολύ πέρα από τα όρια του νησιού.
Εδώ, ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική θεσμική ιδιαιτερότητα: βάσει της Συμφωνίας της Μεγάλης Παρασκευής, το συνταγματικό καθεστώς της Βόρειας Ιρλανδίας στηρίζεται στην αρχή της συναίνεσης και μπορεί να αλλάξει μόνο εφόσον το αποφασίσει ο πληθυσμός της.
Νέο καύσιμο στη συζήτηση έριξαν και οι πρόσφατες δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος εξέφρασε θετική στάση απέναντι στην προοπτική μιας ενωμένης Ιρλανδίας και προέβλεψε ότι αυτή τελικά θα πραγματοποιηθεί. Η κυβέρνηση του Λονδίνου έσπευσε να ξεκαθαρίσει ότι η δική της θέση δεν έχει αλλάξει.
Η Ουαλία κινείται πιο αργά
Στην Ουαλία η ανεξαρτησία βρίσκεται ακόμη σε πιο πρώιμο πολιτικό στάδιο. Ο Rhun ap Iorwerth, ο οποίος έγινε τον Μάιο του 2026 ο πρώτος πρωθυπουργός της Ουαλίας προερχόμενος από το Plaid Cymru, δεν έχει θέσει άμεσο χρονοδιάγραμμα δημοψηφίσματος και έχει χαρακτηρίσει την ανεξαρτησία περισσότερο ως μακροπρόθεσμο στόχο.
Η σημασία της παρουσίας του στο Κάρντιφ, όμως, είναι ακριβώς αυτή: για πρώτη φορά το αίτημα για βαθύτερη συνταγματική αλλαγή δεν περιορίζεται στη Σκωτία ή στο ιρλανδικό ζήτημα, αλλά αποκτά κοινό πολιτικό βηματισμό και στην Ουαλία.
Ο Άντι Μπέρναμ απέναντι στη μεγαλύτερη δοκιμασία της Ένωσης
Απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα βρίσκεται ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου Άντι Μπέρναμ, ο οποίος ανέλαβε την Ντάουνινγκ Στριτ στις 20 Ιουλίου 2026 και έχει δηλώσει ξεκάθαρα ότι πιστεύει στη διατήρηση της Ένωσης.
Η κυβέρνησή του υποστηρίζει μεγαλύτερη αποκέντρωση και μεταβίβαση εξουσιών, όμως για τα εθνικιστικά κόμματα αυτό δεν αρκεί πλέον. Η βασική τους θέση είναι ότι άλλο πράγμα αποτελεί η παραχώρηση περισσότερων αρμοδιοτήτων από το Λονδίνο και άλλο το δικαίωμα ενός έθνους να αποφασίζει μόνο του για το συνταγματικό του μέλλον.
Κανένα από τα τρία μέτωπα δεν σημαίνει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται αύριο το πρωί μπροστά στη διάλυση. Η Σκωτία χρειάζεται πολιτική και θεσμική οδό για ένα νέο δημοψήφισμα, η Ουαλία απέχει ακόμη σημαντικά από μια αντίστοιχη διαδικασία και η Βόρεια Ιρλανδία παραμένει μια κοινωνία βαθιά διαιρεμένη ως προς το συνταγματικό της μέλλον.
Αυτό που έχει αλλάξει, όμως, είναι κάτι ίσως σημαντικότερο.
Για πρώτη φορά, η αμφισβήτηση της σημερινής μορφής του Ηνωμένου Βασιλείου αποκτά ταυτόχρονη πολιτική έκφραση στη Σκωτία, την Ουαλία και το ιρλανδικό εθνικιστικό στρατόπεδο της Βόρειας Ιρλανδίας.
Και όταν τρία από τα τέσσερα έθνη που συγκροτούν το Ηνωμένο Βασίλειο αρχίζουν, έστω με διαφορετική ένταση και διαφορετικό χρονοδιάγραμμα, να συζητούν δημόσια το ενδεχόμενο ενός άλλου μέλλοντος, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν θα πραγματοποιηθούν δημοψηφίσματα.
Είναι εάν η Ένωση που δημιουργήθηκε μέσα σε αιώνες ιστορίας μπορεί να παραμείνει ίδια σε έναν κόσμο που αλλάζει.
