Alfavita Newsroom Στις 26 Απριλίου 1937, μια Δευτέρα μέρα παζαριού, η μικρή βάσκικη πόλη Γκερνίκα έγινε το πρώτο μεγάλο σύμβολο μιας νέας μορφής πολέμου: του βομβαρδισμού αμάχων από τον αέρα. Σήμερα, 89 χρόνια μετά, η ημερομηνία παραμένει ορόσημο — όχι μόνο για την ισπανική ιστορία, αλλά για ολόκληρο τον 20ό αιώνα.
Η πόλη και η συγκυρία
Η Γκερνίκα — Gernika στα βάσκικα — βρίσκεται στην επαρχία της Βισκάιας, στη βόρεια Ισπανία. Δεν ήταν στρατηγική πόλη με τη στενή έννοια του όρου, αλλά είχε τεράστια συμβολική αξία: ήταν η ιστορική πρωτεύουσα των Βάσκων, ο τόπος όπου κάτω από ένα αιωνόβιο δρυ ορκίζονταν παραδοσιακά να σεβαστούν τις βάσκικες ελευθερίες οι ηγεμόνες.
Από το 1936, η Ισπανία σπαρασσόταν από εμφύλιο πόλεμο. Από τη μία πλευρά οι Δημοκρατικοί, που υποστήριζαν τη νόμιμη κυβέρνηση. Από την άλλη οι εθνικιστές του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο, που είχαν την υποστήριξη της ναζιστικής Γερμανίας του Χίτλερ και της φασιστικής Ιταλίας του Μουσολίνι. Την άνοιξη του 1937, οι εθνικιστές προέλαυναν στη βόρεια Ισπανία με στόχο το Μπιλμπάο. Η Γκερνίκα βρισκόταν στον δρόμο τους.
Επιχείρηση Rügen: τι ακριβώς συνέβη
Η επιχείρηση είχε την κωδική ονομασία Rügen και εκτελέστηκε από τη γερμανική Λεγεώνα Κόνδωρ (Legion Condor) της Λουφτβάφε, με τη συνδρομή της ιταλικής Aviazione Legionaria. Επικεφαλής ήταν ο συνταγματάρχης Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν, ξάδερφος του θρυλικού «Κόκκινου Βαρόνου» του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.
Γύρω στις 16:30 της 26ης Απριλίου, το πρώτο αεροσκάφος Heinkel He 111 πέταξε πάνω από την πόλη για αναγνώριση. Δεκαπέντε λεπτά αργότερα ξεκίνησε η επίθεση. Κύματα βομβαρδιστικών Junkers Ju 52 και Heinkel He 111, συνοδευόμενα από καταδιωκτικά Messerschmitt Bf 109 και ιταλικά Fiat, έριχναν για περίπου δυόμισι ώρες εκρηκτικά και — κυρίως — εμπρηστικές βόμβες ενός κιλού. Συνολικά πέταξαν 24 βομβαρδιστικά, εκσφενδονίζοντας περίπου 22 τόνους εκρηκτικών.
Η ώρα ήταν επιλεγμένη: Δευτέρα, ημέρα παζαριού. Στους δρόμους κυκλοφορούσαν χιλιάδες άνθρωποι — αγρότες από τα γύρω χωριά, πρόσφυγες που είχαν βρει καταφύγιο εκεί, οικογένειες. Η πόλη δεν είχε αντιαεροπορική άμυνα.
Όταν τελείωσε ο βομβαρδισμός, τα τρία τέταρτα των κτιρίων είχαν καταστραφεί. Ο αριθμός των νεκρών παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διαμάχης: η βασκική κυβέρνηση είχε αναφέρει 1.654 νεκρούς, ενώ σύγχρονες έρευνες υπολογίζουν τα θύματα μεταξύ 200 και 300. Ανεξάρτητα από τον ακριβή αριθμό, η εικόνα μιας ολόκληρης πόλης σε στάχτες έκανε τον γύρο του κόσμου.
Ο ρόλος του Τύπου και η διεθνής κατακραυγή
Καθοριστικό ρόλο στην παγκόσμια αντίδραση έπαιξε ο Βρετανός δημοσιογράφος Τζορτζ Στιρ (George Steer) των Times του Λονδίνου, που έφτασε στην Γκερνίκα λίγες ώρες μετά τον βομβαρδισμό. Το ρεπορτάζ του δημοσιεύτηκε στις 28 Απριλίου και αναπαρήχθη από αμερικανικές εφημερίδες, αποκαλύπτοντας τη γερμανική ευθύνη και διαψεύδοντας τις προσπάθειες των εθνικιστών να ρίξουν την ευθύνη στους ίδιους τους Βάσκους ότι τάχα έκαψαν την πόλη τους.
Πικάσο: Η τέχνη ως καταγγελία
Όταν τα νέα έφτασαν στο Παρίσι, ο Πάμπλο Πικάσο, που εργαζόταν ήδη σε μια παραγγελία της Δημοκρατικής Ισπανικής κυβέρνησης για τη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού, εγκατέλειψε το αρχικό του σχέδιο. Την 1η Μαΐου 1937, ξεκίνησε να ζωγραφίζει το έργο που έμελλε να γίνει ίσως ο πιο διάσημος αντιπολεμικός πίνακας στην ιστορία της τέχνης.
Η Γκερνίκα — μια τοιχογραφία 3,5 x 7,8 μέτρων σε ασπρόμαυρες και γκρίζες αποχρώσεις — απεικονίζει τη φρίκη του βομβαρδισμού μέσα από διαλυμένα σώματα, ουρλιάζοντας μητέρες, ένα νεκρό παιδί, ένα άλογο που πεθαίνει, έναν ταύρο. Είναι, όπως έχει ειπωθεί, η Μόνα Λίζα του 20ού αιώνα.
Μια διάσημη αναφορά: όταν, στο κατεχόμενο Παρίσι, ένας Γερμανός αξιωματικός είδε φωτογραφία του πίνακα στο διαμέρισμα του Πικάσο και τον ρώτησε «Εσείς το κάνατε αυτό;», ο ζωγράφος φέρεται να απάντησε: «Όχι, εσείς».
Η «πρόβα τζενεράλε» για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο
Η μεγαλύτερη ιστορική σημασία της Γκερνίκα δεν εξαντλείται στον αριθμό των θυμάτων. Ο βομβαρδισμός λειτούργησε ως πειραματικό πεδίο για τη ναζιστική Γερμανία. Ο Χέρμαν Γκέρινγκ και οι αξιωματικοί της Λουφτβάφε δοκίμασαν στην πράξη τις τακτικές που λίγα χρόνια αργότερα θα εφάρμοζαν σε ολόκληρη την Ευρώπη: τον συνδυασμό εκρηκτικών και εμπρηστικών βομβών, τις διαδοχικές εφόδους («κύματα»), το λεγόμενο carpet bombing (βομβαρδισμό-«χαλί»).
Η Γκερνίκα ήταν επίσης δοκιμή των αεροσκαφών που θα κυριαρχούσαν στον επόμενο πόλεμο: τα Heinkel He 111 και τα Junkers Ju 52 θα γίνονταν εμβληματικά της Λουφτβάφε στις εκστρατείες κατά της Πολωνίας, του Βελγίου, της Ολλανδίας, της Γαλλίας — και της Ελλάδας, το 1940-41.
Όπως σημείωνε χαρακτηριστικά αναφορά της εποχής, ο βομβαρδισμός ήταν «πλήρης τεχνική επιτυχία». Ο τρόμος των αμάχων είχε γίνει στρατιωτική στρατηγική.
Η μνήμη σήμερα
Η Γκερνίκα ξαναχτίστηκε μετά τον πόλεμο και σήμερα έχει περίπου 17.000 κατοίκους. Στην πόλη λειτουργεί το Μουσείο Ειρήνης (Gernika Peace Museum), ενώ κάθε χρόνο, στις 26 Απριλίου, τελούνται εκδηλώσεις μνήμης. Ο πίνακας του Πικάσο εκτίθεται στο Museo Reina Sofía της Μαδρίτης, όπου επέστρεψε το 1981, σύμφωνα με την επιθυμία του ζωγράφου να μην βρεθεί σε ισπανικό έδαφος όσο επικρατούσε ο φρανκισμός.
Το 2017, με αφορμή την 80ή επέτειο, ο Δήμος της Μαδρίτης ανακοίνωσε την αποξήλωση του μαυσωλείου της Λεγεώνας Κόνδωρ που είχε ανεγερθεί το 1942 στο νεκροταφείο Almudena.
Η Γκερνίκα παραμένει μάθημα: για το πώς ο πόλεμος αλλάζει μορφή, για το πώς η τέχνη μπορεί να γίνει αντίσταση, για το πώς η μνήμη χτίζεται — και για το πόσο εύκολα μπορεί να ξεχαστεί.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Μήνυση Διευθυντή σε 4 εκπαιδευτικούς: Το σχολείο μπροστά σε ένα επικίνδυνο μονοπάτι!
Επίδομα 300 ευρώ: Διευρύνονται οι δικαιούχοι – Πότε πληρώνεται και ποιοι το λαμβάνουν
