Οι μαθητές σήμερα μοιάζουν να κινούνται ανάμεσα σε δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες. Από τη μία βρίσκεται η καθημερινότητά τους έξω από το σχολείο, όπου μεγάλο μέρος του χρόνου περνά μπροστά σε κάποια οθόνη. Από την άλλη, υπάρχει η σχολική ζωή, η οποία απαιτεί υπομονή, παρακολούθηση, συγκέντρωση και συστηματική ενασχόληση με το μάθημα.
Στον ψηφιακό κόσμο, οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη με μεγάλη ταχύτητα, τα χρώματα και τα ερεθίσματα είναι αμέτρητα και η πρόσβαση σε πληροφορίες γίνεται σχεδόν ακαριαία. Τα παιδιά έχουν στη διάθεσή τους ένα τεράστιο εύρος επιλογών, γεγονός που συχνά τα οδηγεί από το ένα περιεχόμενο στο άλλο, χωρίς να αφιερώνουν αρκετό χρόνο σε κάτι συγκεκριμένο.
Αυτή η συνεχής εναλλαγή πληροφοριών δεν αφήνει πάντοτε περιθώρια για ουσιαστική επεξεργασία, κριτική σκέψη ή βαθύτερη κατανόηση. Η περιήγηση στο διαδίκτυο μετατρέπεται πολλές φορές σε μια γρήγορη αναζήτηση νέων ερεθισμάτων, χωρίς συγκεκριμένο σκοπό.
Η εικόνα στο σχολείο είναι εντελώς διαφορετική. Οι μαθητές καλούνται να παραμείνουν καθισμένοι, να παρακολουθούν τον εκπαιδευτικό και να διατηρούν την προσοχή τους για αρκετή ώρα στο ίδιο αντικείμενο. Η μετάβαση, επομένως, από έναν ψηφιακό κόσμο γεμάτο ταχύτητα και διαρκείς αλλαγές σε ένα περιβάλλον που απαιτεί σταθερότητα και υπομονή δεν είναι απαραίτητα εύκολη.
Η γραφή με το χέρι υποχωρεί μπροστά στην πληκτρολόγηση
Μια ακόμη αλλαγή που επισημαίνουν αρκετοί εκπαιδευτικοί αφορά την ποιότητα της γραφής των μαθητών. Όλο και συχνότερα παρατηρούνται δυσκολίες στον γραφικό χαρακτήρα, ενώ τα καλογραμμένα και ευανάγνωστα σχολικά κείμενα φαίνεται να γίνονται λιγότερο συνηθισμένα.
Την ίδια στιγμή, τα παιδιά μπορούν να πληκτρολογούν με εντυπωσιακή ταχύτητα μηνύματα στο κινητό ή στον υπολογιστή. Η επικοινωνία τους εκτός σχολείου πραγματοποιείται κυρίως μέσω πληκτρολόγησης, συχνά με περιορισμένο λεξιλόγιο και σύντομες εκφράσεις. Στο σχολικό περιβάλλον, αντίθετα, εξακολουθούν να απαιτούνται χειρόγραφες εργασίες και εκτενή κείμενα.
Έτσι, δημιουργείται μια αντίθεση ανάμεσα στις καθημερινές ψηφιακές συνήθειες των παιδιών και στις απαιτήσεις της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Η συστηματική χρήση πληκτρολογίου και οθονών αφής περιορίζει τις ευκαιρίες εξάσκησης στη χειρόγραφη γραφή, με αποτέλεσμα ορισμένοι μαθητές να δυσκολεύονται περισσότερο σε αυτήν.
Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να αντιμετωπίσουν ένα ακόμη μεγαλύτερο ζήτημα: την προσπάθεια διατήρησης της προσοχής των μαθητών. Ακόμη και ένα ενδιαφέρον μάθημα, με έναν ικανό εκπαιδευτικό, μπορεί να δυσκολευτεί να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον παιδιών που έχουν συνηθίσει σε συνεχή εναλλαγή ερεθισμάτων και άμεση ικανοποίηση.
Δεν είναι, λοιπόν, περίεργο που αρκετοί εκπαιδευτικοί περιγράφουν μια διαφορετική εικόνα μέσα στις σχολικές αίθουσες, εκφράζοντας την ανησυχία ότι οι μαθητές δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να ακούσουν, να παρακολουθήσουν και να συμμετάσχουν ενεργά στο μάθημα.
Η χρήση του διαδικτύου επτά ημέρες την εβδομάδα
Τα στοιχεία παλαιότερης Πανελλήνιας Έρευνας στον Μαθητικό Πληθυσμό, που πραγματοποιήθηκε από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής τον Μάιο του 2016, αποτυπώνουν την έκταση της χρήσης του διαδικτύου από τους εφήβους.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, περισσότεροι από δύο στους τρεις 16χρονους στην Ελλάδα χρησιμοποιούσαν το διαδίκτυο και τις επτά ημέρες της εβδομάδας. Από Δευτέρα έως Πέμπτη, ένας στους τέσσερις μαθητές ανέφερε συχνή χρήση, διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων ωρών καθημερινά. Κατά το διάστημα από Παρασκευή έως Κυριακή, ένας στους έξι, ποσοστό 17,6%, δήλωνε ότι περνούσε τουλάχιστον έξι ώρες την ημέρα στο διαδίκτυο.
Η έρευνα εξέτασε επίσης τον βαθμό προβληματικής χρήσης του διαδικτύου, με βάση τις απαντήσεις των μαθητών σε ειδική κλίμακα αξιολόγησης. Σχεδόν ένας στους έξι 16χρονους συγκέντρωσε υψηλή βαθμολογία, ένδειξη παθολογικής χρήσης, ενώ περισσότεροι από ένας στους τρεις εμφάνισαν υψηλή βαθμολογία στην κλίμακα που αφορούσε την προσκόλληση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι από το 2008 λειτουργεί στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης το πρώτο εξειδικευμένο ψυχιατρικό ιατρείο για την αντιμετώπιση του εθισμού παιδιών και εφήβων στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και στο διαδίκτυο.
Όταν η διαδικτυακή ζωή απομακρύνει από την πραγματική
Το διαδίκτυο, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας. Παρά τις σημαντικές δυνατότητες που προσφέρουν στην ενημέρωση, την επικοινωνία και την ψυχαγωγία, η υπερβολική ενασχόληση μαζί τους μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες.
Όλο και περισσότερες επιστημονικές προσεγγίσεις εξετάζουν τη σχέση της εντατικής χρήσης ψηφιακών μέσων με την προσοχή, τη συμπεριφορά και την ψυχική υγεία. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίδραση που μπορεί να έχει η παρατεταμένη έκθεση στις οθόνες κατά την παιδική ηλικία, όταν ο εγκέφαλος και οι γνωστικές λειτουργίες βρίσκονται ακόμη σε ανάπτυξη.
Ειδικοί επισημαίνουν ότι η συνεχής εναλλαγή ψηφιακών ερεθισμάτων ενδέχεται να ενισχύει τις δυσκολίες συγκέντρωσης και διατήρησης της προσοχής. Για τον λόγο αυτό, η προστασία των μικρότερων παιδιών από την ανεξέλεγκτη χρήση του διαδικτύου θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική.
Τα likes και η λειτουργία του μηχανισμού ανταμοιβής
Η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και νευροεπιστήμονας Σούζαν Γκρίνφιλντ έχει αναφερθεί σε έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Neuron», η οποία εξέτασε τη σχέση της πολύωρης χρήσης υπολογιστών με συμπεριφορές όπως η επιθετικότητα, ο εθισμός και η διάσπαση της προσοχής. Η ίδια έχει επισημάνει επίσης πιθανούς κινδύνους που σχετίζονται με την επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στον εγκέφαλο και τη συμπεριφορά.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι δηλώσεις ανθρώπων που συμμετείχαν στην ανάπτυξη των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών. Τον Νοέμβριο του 2017, ο Τσαμάθ Παλιχαπιτίγια, πρώην αντιπρόεδρος του Facebook και υπεύθυνος για την ανάπτυξη της βάσης χρηστών της εταιρείας, μίλησε σε εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ για τις επιπτώσεις των κοινωνικών δικτύων.
Όπως ανέφερε, αισθανόταν «τεράστια ενοχή» για τη δική του συμβολή στη διαμόρφωση των σημερινών μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Υποστήριξε ότι οι πλατφόρμες αυτές έχουν δημιουργήσει εργαλεία που επηρεάζουν αρνητικά τις κοινωνικές σχέσεις και τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας, ενώ προέτρεψε το κοινό να απομακρυνθεί για ένα διάστημα από τη χρήση τους.
Ο ίδιος στάθηκε ιδιαίτερα στον μηχανισμό των likes και των emojis, εξηγώντας ότι οι επαναλαμβανόμενες αντιδράσεις και οι άμεσες επιβραβεύσεις μπορούν να δημιουργούν έναν κύκλο συνεχούς αναζήτησης αποδοχής. Σύμφωνα με την άποψή του, η διαδικασία αυτή βασίζεται σε σύντομες εκρήξεις ντοπαμίνης, οι οποίες ενισχύουν την επιθυμία του χρήστη να επιστρέφει διαρκώς στην πλατφόρμα.
Αντίστοιχα, έρευνα του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης έχει εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο τα θετικά σχόλια και τα likes ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Η ψυχολόγος Τάρα Εμράνι έχει εξηγήσει ότι οι αντιδράσεις αυτές ενεργοποιούν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται και με την ανταμοιβή από ουσίες, αν και σε σαφώς μικρότερο βαθμό.
Την ίδια στιγμή, η πολύωρη χρήση των έξυπνων κινητών τηλεφώνων αποτελεί πλέον καθημερινή συνήθεια για πολλούς ανθρώπους, με σημαντικό μέρος του χρόνου να αφιερώνεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Προβληματισμό για το ζήτημα είχε εκφράσει και ο Σον Πάρκερ, ένα από τα πρώτα στελέχη του Facebook και πρώτος πρόεδρος της εταιρείας. Είχε περιγράψει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως εργαλεία που σχεδιάστηκαν ώστε να κρατούν τους χρήστες όσο το δυνατόν περισσότερο μπροστά στις οθόνες, εκφράζοντας παράλληλα ανησυχία για τις πιθανές επιπτώσεις στα παιδιά.
Οι επιπτώσεις στην υγεία και την καθημερινότητα των παιδιών
Η υπερβολική χρήση των οθονών έχει απασχολήσει ειδικούς από διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους. Νευρολόγοι έχουν αναφερθεί στις πιθανές επιδράσεις της παρατεταμένης έκθεσης σε ψηφιακά μέσα κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου, ενώ ορθοπεδικοί επισημαίνουν τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει η κακή στάση του σώματος και η πολύωρη ακινησία σε παιδιά που βρίσκονται ακόμη στην ανάπτυξη.
Οι οφθαλμίατροι, από την πλευρά τους, υπογραμμίζουν την ανάγκη περιορισμού της παρατεταμένης κοντινής ενασχόλησης με τις οθόνες και της φροντίδας της όρασης. Παράλληλα, οι ψυχολόγοι εξετάζουν τη σχέση της υπερβολικής χρήσης ψηφιακών συσκευών με φαινόμενα όπως η κοινωνική απομόνωση, οι διαταραχές ύπνου, η δυσκολία συγκέντρωσης, η καταθλιπτική διάθεση και η προβληματική συμπεριφορά.
Το ζητούμενο δεν είναι η πλήρης απομάκρυνση των παιδιών από την τεχνολογία, η οποία αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο της σύγχρονης ζωής. Είναι, όμως, απαραίτητο να υπάρχουν όρια και ισορροπία, ώστε η ψηφιακή δραστηριότητα να μην αντικαθιστά το παιχνίδι, την άμεση επικοινωνία, τη σωματική άσκηση, την ανάγνωση και τη δημιουργική απασχόληση.
Η πρόκληση για γονείς και εκπαιδευτικούς είναι να βοηθήσουν τα παιδιά να αξιοποιούν τις δυνατότητες της τεχνολογίας χωρίς να χάνουν την ικανότητα να συγκεντρώνονται, να σκέφτονται κριτικά και να συμμετέχουν ενεργά στον πραγματικό κόσμο.
