Πολύ πριν εμφανιστούν οι σύγχρονες συμβουλές ομορφιάς και περιποίησης των μαλλιών, μια χτένα είχε ήδη αποκτήσει μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία της γραφής. Πάνω της ήταν χαραγμένο ένα ξόρκι που αποσκοπούσε στην απαλλαγή από τα ενοχλητικά παράσιτα.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Jerusalem Journal of Archaeology, η επιγραφή αναφέρει: «Είθε αυτός ο ελεφαντοστέινος χαυλιόδοντας να ξεριζώσει τις ψείρες από τα μαλλιά και τα γένια».
Τα 17 γράμματα που έχουν χαραχθεί στην επιφάνεια της χτένας σχηματίζουν επτά λέξεις και αποτελούν δείγμα μιας πρώιμης μορφής του αλφαβήτου που χρησιμοποιούσαν οι Χαναναίοι.
Ποιοι ήταν οι Χαναναίοι
Οι Χαναναίοι κατοικούσαν στην αρχαία περιοχή της Χαναάν, η οποία περιλάμβανε εδάφη που σήμερα ανήκουν στο Ισραήλ, την Παλαιστίνη, τον Λίβανο, τη Συρία και την Ιορδανία. Η συγκεκριμένη περιοχή αναφέρεται τόσο στην εβραϊκή Βίβλο όσο και σε ιστορικές πηγές που χρονολογούνται από το 3600 π.Χ.
Η χτένα εντοπίστηκε στο Τελ Λαχίς, τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μιας σημαντικής πόλης-κράτους των Χαναναίων κατά τη δεύτερη χιλιετία π.Χ. Από το 1800 έως το 1150 π.Χ., η Λαχίς αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα ανάπτυξης και διατήρησης της συγκεκριμένης γραφής.
Μέχρι σήμερα είχαν ανακαλυφθεί στην περιοχή δέκα επιγραφές στη γλώσσα των Χαναναίων, καμία όμως δεν περιείχε μια ολοκληρωμένη πρόταση. Η νέα ανακάλυψη έρχεται να καλύψει αυτό το κενό.
Ο αρχαιολόγος Γιοσέφ Γκαρφίνκελ, από το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ και συν-συγγραφέας της μελέτης, χαρακτήρισε το εύρημα ιδιαίτερα σημαντικό. Όπως εξήγησε, πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη φράση στη γλώσσα των Χαναναίων που εντοπίζεται στο Ισραήλ. Άλλες επιγραφές της ίδιας γλώσσας έχουν βρεθεί στην Ουγκαρίτ της Συρίας, ωστόσο χρησιμοποιούν διαφορετικό σύστημα γραφής και όχι το αλφάβητο που εξετάζεται στη συγκεκριμένη ανακάλυψη.
Ο ίδιος επισήμανε ότι, ενώ οι πόλεις της Χαναάν ήταν ήδη γνωστές από αιγυπτιακά έγγραφα, τις επιστολές της Αμάρνας που ήταν γραμμένες στα Ακκαδιανά και την εβραϊκή Βίβλο, η επιγραφή της χτένας αποτελεί άμεση απόδειξη ότι το αλφάβητο χρησιμοποιούνταν στην καθημερινότητα πριν από περίπου 3.700 χρόνια. Για τον λόγο αυτό, η ανακάλυψη θεωρείται ορόσημο στην ιστορία της ανθρώπινης γραφής.
Η προέλευση και η χρήση της χτένας
Το αντικείμενο έχει μήκος περίπου 2,5 εκατοστά και πλάτος 2,3 εκατοστά, ενώ διαθέτει δόντια και στις δύο πλευρές του. Η κατασκευή του παραπέμπει στις χτένες που χρησιμοποιούνταν για την απομάκρυνση των ψειρών και των αυγών τους από τα μαλλιά, με τρόπο παρόμοιο με εκείνον των ειδικών χτενών που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σήμερα.
Κατά την περίοδο εκείνη, οι χτένες κατασκευάζονταν από διάφορα υλικά, όπως κόκαλο, ξύλο και ελεφαντόδοντο. Το τελευταίο θεωρούνταν ιδιαίτερα πολυτελές και ακριβό, γεγονός που υποδηλώνει ότι το συγκεκριμένο αντικείμενο πιθανότατα ανήκε σε κάποιο εύπορο άτομο.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η χτένα ενδέχεται να είχε εισαχθεί από την Αίγυπτο, καθώς εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν ελέφαντες στη Χαναάν. Η παρουσία ενός τόσο πολυτελούς αντικειμένου για την αντιμετώπιση των ψειρών αποκαλύπτει, παράλληλα, ότι ακόμη και οι άνθρωποι με υψηλή κοινωνική θέση δεν μπορούσαν να αποφύγουν αυτό το συνηθισμένο πρόβλημα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γεγονός ότι στο δεύτερο δόντι της χτένας εντοπίστηκαν μικροσκοπικά υπολείμματα πραγματικών ψειρών του κεφαλιού, μεγέθους περίπου 0,5 χιλιοστών. Οι κλιματικές και περιβαλλοντικές συνθήκες της περιοχής δεν επέτρεψαν τη διατήρηση ολόκληρου του εντόμου. Ωστόσο, διασώθηκε ένα τμήμα της εξωτερικής χιτινώδους μεμβράνης μιας ψείρας που βρισκόταν στο στάδιο της νύμφης.
Τι αποκαλύπτει η επιγραφή για την καθημερινή ζωή
Η σημασία της ανακάλυψης δεν περιορίζεται μόνο στην ιστορία της γραφής. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η χτένα προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τον πολιτισμό των Χαναναίων κατά την Εποχή του Χαλκού, η οποία εκτείνεται περίπου από το 3000 έως το 1000 π.Χ.
Για πρώτη φορά υπάρχει μια ολοκληρωμένη πρόταση στη διάλεκτο που μιλούσαν οι κάτοικοι της Λαχίς, δίνοντας στους επιστήμονες τη δυνατότητα να τη συγκρίνουν με άλλες γραπτές γλώσσες της ίδιας περιόδου.
Παράλληλα, η επιγραφή αποκαλύπτει πτυχές της καθημερινότητας που μέχρι σήμερα παρέμεναν λιγότερο γνωστές, όπως οι συνήθειες περιποίησης των μαλλιών και οι τρόποι αντιμετώπισης των ψειρών.
Επιπλέον, αποτελεί την πρώτη επιγραφή που έχει εντοπιστεί στην περιοχή και αναφέρει ξεκάθαρα τη χρήση του αντικειμένου πάνω στο οποίο έχει χαραχθεί. Η ανακάλυψη αναδεικνύει επίσης την τεχνική δεξιοτεχνία του άγνωστου τεχνίτη, ο οποίος κατάφερε να αποτυπώσει γράμματα σε μια εξαιρετικά μικρή επιφάνεια.
Παρά το περιορισμένο μέγεθος της χτένας, η χάραξη των γραμμάτων αποδεικνύει ότι οι τεχνικές γραφής και επεξεργασίας υλικών στη Χαναάν της Εποχής του Χαλκού είχαν φτάσει σε ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο. Το εύρημα προσφέρει έτσι ένα σπάνιο παράθυρο τόσο στην εξέλιξη της ανθρώπινης γραφής όσο και στις απλές καθημερινές ανάγκες των ανθρώπων πριν από σχεδόν τέσσερις χιλιετίες.
