Η Ελλάδα γιόρτασε την πρώτη επέτειο του ιστορικού «Όχι» σε συνθήκες σκληρής κατοχής, με τον φόβο, την πείνα και τις απαγορεύσεις να έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας. Στις 28 Οκτωβρίου 1941, όμως, χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας, στέλνοντας ένα ηχηρό μήνυμα ότι η υποδούλωση της χώρας δεν σήμαινε και υποταγή στον κατακτητή.
Η επέτειος δεν είχε τη μορφή επίσημου εορτασμού. Μετατράπηκε σε αντικατοχική κινητοποίηση, με επίκεντρο την πλατεία Συντάγματος και το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Φοιτητές, μαθητές, εργάτες και άλλοι εργαζόμενοι συμμετείχαν σε μια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε υπό την απειλή συλλήψεων και βίαιης καταστολής.
Η Ελλάδα κάτω από τριπλή κατοχή
Τον Οκτώβριο του 1941, η χώρα βρισκόταν υπό γερμανική, ιταλική και βουλγαρική κατοχή. Οι δυνάμεις του Άξονα είχαν χωρίσει την ελληνική επικράτεια σε ζώνες ελέγχου, ενώ στην Αθήνα, παρά την υπαγωγή της στη γερμανική ζώνη, δραστηριοποιούνταν και ιταλικές δυνάμεις και υπηρεσίες.
Η καθημερινότητα ήταν ασφυκτική. Απαγορεύσεις κυκλοφορίας και συγκεντρώσεων, περιπολίες στους δρόμους, συλλήψεις, φυλακίσεις και εκτελέσεις συνόδευαν την προσπάθεια των κατακτητών να περιορίσουν κάθε μορφή αντίστασης. Την ίδια στιγμή, η πείνα και οι στερήσεις έπλητταν τον πληθυσμό, καθώς τρόφιμα και άλλα βασικά αγαθά αφαιρούνταν από τη χώρα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η απόφαση να τιμηθεί δημόσια η επέτειος του «Όχι» αποτελούσε πράξη υψηλού κινδύνου.
Η προετοιμασία της διαδήλωσης και ο ρόλος των φοιτητών
Όπως περιγράφει ο Γιώργης Τρικαλινός στην Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1940-1945, η προετοιμασία της πρώτης επετείου είχε ξεκινήσει στα τέλη Σεπτεμβρίου με αρχές Οκτωβρίου του 1941. Σε συνάντηση στην Κυψέλη, μέλη του Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής της ΟΚΝΕ συζήτησαν πώς θα μπορούσε να οργανωθεί μια ανοιχτή εκδήλωση στην κατεχόμενη πρωτεύουσα.
Η επιλογή ήταν να πραγματοποιηθεί συγκέντρωση στο Σύνταγμα, μπροστά στον Άγνωστο Στρατιώτη, με ευθύνη των οργανώσεων της Κομμουνιστικής Νεολαίας στους φοιτητές. Στη συνέχεια συγκροτήθηκε οργανωτική επιτροπή και ξεκίνησε η ενημέρωση στις σχολές και στους χώρους όπου συγκεντρώνονταν οι σπουδαστές.
Η κινητοποίηση εξαπλώθηκε στη Νομική, στο Χημείο, στο Πολυτεχνείο, στην Ανωτάτη Εμπορική, στην Πάντειο και στα φοιτητικά συσσίτια. Επειδή δεν υπήρχαν διαθέσιμα μέσα μαζικής εκτύπωσης, ομάδες φοιτητών έγραφαν όλη τη νύχτα μικρά χειρόγραφα προκηρύγματα, τα οποία διακινούνταν στους φοιτητικούς χώρους.
Απαγορεύσεις, περίπολοι και απειλές για εκτελέσεις
Την παραμονή της επετείου, οι αρχές κατοχής ανακοίνωσαν την απαγόρευση συγκεντρώσεων και εκδηλώσεων, απειλώντας με αυστηρές ποινές. Παράλληλα, Ιταλοί στρατιώτες και καραμπινιέροι περιπολούσαν σε κεντρικούς δρόμους και πλατείες της Αθήνας.
Παρά τα μέτρα, οι διοργανωτές είχαν ορίσει σημεία προσυγκέντρωσης γύρω από το Σύνταγμα, μεταξύ των οποίων η πλατεία Σκουφά στο Κολωνάκι, το άγαλμα του Κολοκοτρώνη, τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και η πλατεία Μητροπόλεως.
Οι πρώτες ομάδες άρχισαν να φτάνουν από νωρίς. Οι συμμετέχοντες συνεννοούνταν διακριτικά και σκορπίζονταν, ώστε να μην τραβούν την προσοχή των περιπόλων και των συνεργατών των κατακτητών.
Χιλιάδες άνθρωποι στο Σύνταγμα – Ελληνικές σημαίες και εθνικός ύμνος
Στις 11 το πρωί, οι ομάδες άρχισαν να συγκλίνουν προς την πλατεία Συντάγματος. Χιλιάδες φοιτητές, μαθητές και εργαζόμενοι συγκεντρώθηκαν μπροστά στον Άγνωστο Στρατιώτη, κρατώντας ελληνικές σημαίες και φωνάζοντας συνθήματα υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας.
Πραγματοποιήθηκαν ομιλίες για τη σημασία της 28ης Οκτωβρίου, ενώ κατατέθηκαν στεφάνια στη μνήμη όσων είχαν χάσει τη ζωή τους για την πατρίδα. Οι συγκεντρωμένοι έψαλαν τον εθνικό ύμνο, αψηφώντας τις απαγορεύσεις και την παρουσία των κατοχικών δυνάμεων.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Τρικαλινoύ, στη συγκέντρωση συμμετείχαν περισσότεροι από 5.000 άνθρωποι. Η μαζικότητά της αιφνιδίασε τις δυνάμεις που βρίσκονταν στην περιοχή, οι οποίες αρχικά απομακρύνθηκαν, χωρίς να επιχειρήσουν να διαλύσουν αμέσως το πλήθος.
Οι συγκρούσεις με τους Ιταλούς και το μήνυμα της αντίστασης
Η ένταση, ωστόσο, δεν άργησε να κλιμακωθεί. Σύμφωνα με την ίδια ιστορική αφήγηση, ειδοποιήθηκε η ιταλική ιππασία, η οποία επιτέθηκε στους διαδηλωτές. Ακολούθησαν συγκρούσεις στην πλατεία Συντάγματος και στους γύρω δρόμους, με άοπλους νέους να βρίσκονται αντιμέτωποι με πάνοπλες δυνάμεις.
Πολλοί φοιτητές τραυματίστηκαν, ενώ άλλοι ποδοπατήθηκαν από τα άλογα. Παρά τη βίαιη καταστολή, η συγκέντρωση έμεινε στην ιστορία ως μια από τις πρώτες μεγάλες δημόσιες εκδηλώσεις αντίστασης στην κατεχόμενη Ελλάδα.
Το σύνθημα «Θάνατος στο φασισμό – λευτεριά στο λαό», που σύμφωνα με τη μαρτυρία ακούστηκε εκείνη την ημέρα, έμελλε να συνδεθεί με το αντιστασιακό κίνημα.
Το μήνυμα της «Λευτεριάς»: «Υποδουλωθήκαμε, δεν υποταχθήκαμε»
Λίγες ημέρες πριν από την επέτειο, η εφημερίδα Λευτεριά, όργανο της Επιτροπής Πόλης της ΚΟΑ του ΚΚΕ, καλούσε τον λαό σε κινητοποιήσεις και σε οργανωμένο αγώνα ενάντια στην κατοχή.
Το δημοσίευμα αναφερόταν στις μάχες του ελληνοϊταλικού πολέμου, στις στερήσεις που αντιμετώπιζε ο πληθυσμός και στην ανάγκη διεκδίκησης βασικών αγαθών, όπως ψωμί, λάδι, όσπρια και γάλα για τα παιδιά. Παράλληλα, καλούσε σε απεργίες, στάσεις εργασίας και άλλες μορφές κινητοποίησης με αφορμή την 28η Οκτωβρίου.
Το κεντρικό μήνυμα ήταν σαφές: η στρατιωτική ήττα και η κατοχή δεν είχαν εξαλείψει το αίσθημα ελευθερίας. Η πρώτη επέτειος του «Όχι» δεν αποτέλεσε απλώς μια αναδρομή στο 1940, αλλά μια δημόσια διακήρυξη ότι ο αγώνας για την ανεξαρτησία συνεχιζόταν.
Η 28η Οκτωβρίου 1941 έμεινε έτσι ως μια επέτειος που τιμήθηκε όχι με επίσημες τελετές, αλλά με διαδηλώσεις, σημαίες και συγκρούσεις. Σε μια Αθήνα υπό κατοχή, η μνήμη του «Όχι» έγινε πράξη αντίστασης.
